Geri Dönüşüm Tesisi, Hurda Sahası ve Lastik Deposunda Yangın Riski ve Erken Algılama

Geri dönüşüm tesislerinde yangın neden bu kadar sık çıkar?

Geri dönüşüm, hurda ve lastik depolama alanlarında yangın riski yüksektir çünkü yanıcı malzeme büyük yığınlar halinde, çoğu zaman açık havada ve karışık içerikle bekler. Plastik, kâğıt, tekstil ve lastik yüksek yakıt yüküne sahiptir; yığının içine giren bir ısı kaynağı dışarıdan fark edilmeden günlerce ilerleyebilir.

Başlıca tutuşma nedenleri birkaç grupta toplanır. Bunların bir kısmı malzemenin kendisinden, bir kısmı sahadaki iş makinelerinden ve insan faaliyetinden gelir.

• Kendiliğinden ısınma ve yanma: ince taneli, nemli ya da yağlı organik ve selülozik atıkta oksidasyon ısı üretir; ısı yığının içinde birikir.
• Lityum iyon piller: karışık atığa, elektronik ve araç atığına karışan hasarlı pil ezilme veya kısa devre ile termal kaçağa girer, yeniden tutuşabilir.
• Kıvılcım: gaz kesme ve kaynak, parçalama ve öğütme, metal çarpması, forklift ve yükleyici egzozu.
• Elektrik arızaları: geçici ve korumasız hatlar, aşırı yüklü prizler, bakımsız panolar.
• Sigara ve sıcak iş: özellikle hafta sonu ve vardiya geçişlerinde denetimsiz kalan bölgeler.
• Kasıtlı yakma: çit çevrili olmayan, geceleri izlenmeyen sahalar.

Kendiliğinden yanma nasıl başlar ve hangi işaretler görülür?

Kendiliğinden ısınma, yığının içindeki ısı üretiminin dışarı atılan ısıdan fazla olması ile başlar. Yığın büyüdükçe yüzey alanı hacme göre küçüldüğü için ısı dışarı çıkamaz, sıcaklık yükselir ve belirli bir eşikten sonra için için yanma başlar. Bu nedenle risk, malzemenin türü kadar yığının boyutuna ve ne kadar süredir beklediğine de bağlıdır.

Yüzeyde ölçülen sıcaklık, yığın çekirdeğinin sıcaklığını doğrudan göstermez. İngiltere Çevre Ajansı'nın yangın önleme planı rehberi, üç aydan uzun süre bekleyen atıkta sıcaklık probu gibi ısı kontrol önlemlerini önerir; yüzey ölçümünün çekirdeği göstermeyebileceğini ama yerel ısınmaları ve eğilimi yakalamak için yararlı olduğunu belirtir. Aynı rehber yanıcı atığın altı ayı geçmeden, ilk giren ilk çıkar düzeniyle çıkarılmasını ister.

Lastik yığınlarında yangın çoğunlukla dış bir tutuşma kaynağıyla başlar; başladığında ise çok uzun sürebilir, söndürmek zordur ve yanma sırasında oluşan yağlı sıvı çevreye akabilir. Bu yüzden lastik deposunda hedef, tutuşmayı önlemek ve ilk dakikalarda fark etmektir.

• Yığın yüksekliğini ve yüzey alanını sınırlayın; İngiltere rehberi en çok 4 m yükseklik ve 20 m kenar uzunluğu, yığınlar arasında ve bina/çevre çiti ile arasında en az 6 m mesafe örneği verir. Bunlar Türkiye'de bağlayıcı sayılar değildir, karşılaştırma için kullanılan uluslararası bir referanstır.
• Yeni parçalanmış malzemenin ısısını yığmadan önce dağıtın.
• Uzun bekleyen yığınlarda belirli aralıklarla sıcaklık ölçüp kayıt tutun; eşik olarak mutlak sıcaklık, artış hızı ve görsel işaretleri birlikte tanımlayın.
• Yığının üzerinde duman, buhar, kar erimesi ve kuru ama kavrulmuş görünümlü bölgeleri vardiya kontrol listesine ekleyin.

Termal kamera ile sıcak nokta tespiti nasıl çalışır?

Radyometrik termal kamera, görüntüdeki her pikselin sıcaklığını ölçer ve belirlenen eşik aşıldığında alarm üretir; bu sayede duman ve alev oluşmadan önce yığın yüzeyindeki ısınma görülebilir. Yangın alarmı için iki tür kural tanımlanır: belirli bir mutlak sıcaklığın aşılması ve sıcaklığın kısa sürede hızla artması. Kamera görüş alanı yığınlara göre bölgelere ayrılırsa, her bölgeye ayrı eşik verilebilir.

Geri dönüşüm sektörü için termal ve çift spektrumlu (görünür ışık artı termal) kameralar sunan üreticiler arasında Hikvision ve Dahua bulunur; ikisinin de geri dönüşüm tesislerine yönelik uygulama örnekleri yayımlanmıştır. Bu örnekler üretici anlatımıdır ve kendi sahanızdaki başarımı garanti etmez. Seçimde modelin radyometrik ölçüm desteği, lens ve çözünürlük, korunma sınıfı ve ONVIF uyumu karşılaştırılmalıdır.

Mesafe hesabı belirleyicidir. Bir pikselin sahada kapladığı boyut, anlık görüş açısı (IFOV) ile mesafenin çarpımıdır: hedef boyutu = mesafe × (piksel aralığı ÷ odak uzaklığı). Örneğin 12 µm piksel ve 25 mm lensli bir dedektörde IFOV 0,48 mrad olur; 100 m uzaktaki bir piksel yaklaşık 4,8 cm'ye karşılık gelir. Güvenilir sıcaklık ölçümü için hedefin birkaç piksel kaplaması beklenir. Hedefi 10 cm'lik sıcak nokta ve gereken piksel sayısını 3 alırsanız, piksel başına en çok yaklaşık 3,3 cm gerekir; bu da aynı kamerada yaklaşık 70 m anlamına gelir. Kesin değerler için üreticinin ölçüm şartnamesi esas alınmalıdır.

• Kamerayı yığınlara yukarıdan, mümkünse yüksek direkten bakacak şekilde yerleştirin; böylece yığınlar birbirini kapatmaz.
• Gün ışığında metal yüzeylerin güneş yansıması ve yağmur sonrası ıslak yüzeyler yanlış alarm üretebilir; eşik ve maskeleme ayarlarını mevsim boyunca gözden geçirin.
• Cam arkasından termal ölçüm yapılamaz; kamera muhafazasında termal ışığı geçiren pencere gerekir.
• Dış ortam kamerası için IEC 60529 uyarınca toz ve su korunması (ör. IP66 ve üzeri), geniş sıcaklık aralığı ve yıldırım/aşırı gerilim koruması isteyin.
• Termal alarm tek başına yeterli sayılmamalı; aynı noktaya yönelen görünür görüntü ile doğrulama yapılmalıdır.

Video tabanlı duman/alev algılama ve ışın tipi dedektörün açık alandaki sınırları

Video tabanlı duman ve alev algılama, kameranın görüntüsünü analiz ederek hareketli duman ve alev desenini arar; geniş açık alanı az sayıda kamerayla izleyebilir ama gece, sis, toz, buhar ve egzoz dumanında yanlış alarm ya da kaçırma riski taşır. Bu nedenle çoğunlukla termal algılamanın tamamlayıcısı olarak kullanılır.

Işın tipi (hat) duman dedektörleri EN 54-12 kapsamındadır ve geniş kapalı hacimlerde, örneğin hangar ve yüksek tavanlı depolarda etkilidir. Açık sahada ise rüzgâr dumanı ışın hattından uzaklaştırır, toz, yağmur ve kuşlar yanlış alarm yaratır, direk sarsıntısı hizalamayı bozar. Bu yüzden açık yığın alanında ışın tipi dedektör genellikle ana çözüm olmaz; kapalı depo ve hangar bölümleri için daha uygundur.

Alev dedektörleri EN 54-10, noktasal ısı dedektörleri EN 54-5 ile tanımlıdır. Alev dedektörü yanan bir kaynağı görür ama için için yanan yığını geç yakalar. Kapalı bölümlerde bu standartlara uygun algılama ve yangın alarm sistemi, açık sahada ise termal ve video katmanı, itfaiye uygunluk görüşüyle birlikte kurgulanmalıdır. Matbaa ve kâğıt depolarında kullanılan benzer yaklaşım için matbaa ve ambalaj tesisinde yangın güvenliği yazısına bakabilirsiniz.

Yangın suyu, monitör ve ilk müdahale

Algılama ancak hızlı müdahale ile anlam kazanır; bu yüzden yangın suyu miktarı en büyük yığının yanması varsayımıyla hesaplanır. Su ihtiyacı, debi × süre ile bulunur. İngiltere rehberindeki örnek senaryoda 300 m³'lük bir yığın için dakikada en az 2.000 litre debi üç saat boyunca istenir; bu yaklaşık 360 m³ suya karşılık gelir (2.000 L/dk × 180 dk = 360.000 L). Türkiye'de kesin miktarı itfaiye uygunluk görüşü ve proje belirler.

Uzaktan kumandalı yangın monitörleri, görevlinin yığına yaklaşmadan suyu veya köpüğü sıcak noktaya yöneltmesine izin verir; termal kamera ile eşlenirse işaretlenen bölgeye otomatik yönlendirme yapılabilir. Hidrantın veya su kaynağının saha girişine yakın olması, itfaiye araçlarının dönebileceği geçitlerin açık tutulması ve yığınlar arasındaki ayrım mesafesi müdahale süresini belirler.

Lityum pil riski ayrı yönetilmelidir. Elektrikli araç şarj istasyonlarındaki yangın riski yazısında da anlatıldığı gibi, termal kaçağa giren hücre su ile bile uzun süre soğutulmak zorunda kalabilir.

• Lityum pilleri diğer atıklardan ayrı, nemden ve fiziksel hasardan korunan bir alanda biriktirin.
• Hasarlı pilleri bina ve yanıcılardan uzakta, kum gibi yanmaz dolgulu kapalı bir kapta karantinaya alın.
• Yanan veya ısınan partiyi ayırmak için boş bir karantina alanı hazır tutun; İngiltere rehberi bu alanın en büyük yığının en az yarısını alabilmesini ve bir saat içinde ulaşılabilir olmasını önerir.
• Sıcak iş (kesme, kaynak) için yazılı izin ve sonrasında yangın nöbeti uygulayın.
• Söndürme suyunu tutacak çukur veya set planlayın; kirli su dere, kanalizasyon ve toprağa karışmamalıdır.

Gece uzaktan bildirim: alarm zinciri nasıl kurulur?

Gece ve hafta sonu yangınlarını erken yakalamak için, termal alarmın bir görevliye saniyeler içinde görüntüyle ulaşması gerekir. İyi kurgulanmış zincirde kamera ısınmayı algılar, aynı olayın video kaydı ve konumu alarm izleme merkezine veya nöbetçi sorumluya iletilir, insan doğrulaması yapılır, yangın doğrulanırsa 112 aranır ve saha ekibi veya uzaktan monitör devreye girer. Uzak ve gözetimsiz sahaların izlenmesine ilişkin ilkeler için baz istasyonu ve telekom sahası güvenliği yazısı yararlı bir örnektir.

• Alarmı kademelendirin: düşük eşik uyarı, yüksek eşik veya hızlı artış yangın alarmı olsun.
• Bildirim kanallarını çoğaltın: anlık görüntülü bildirim, sesli arama, SMS ve izleme merkezi.
• Elektrik kesintisinde çalışacak UPS veya akü ve internet kesilirse devreye girecek mobil veri (4G/5G) yedeği kurun.
• Görüntüleri yangın öncesi birkaç dakikayı da içerecek şekilde kaydedin; H.265 sıkıştırma depolama yükünü azaltır.
• Alarm senaryosunu üç ayda bir deneme yaparak sınayın ve sorumlu listesini güncel tutun.
• Sahada hoparlörlü kamera ve aydınlatma, kasıtlı yakma girişimlerinde caydırıcı ek bir katmandır.

Çevre halkına yayılan duman ve söndürme suyu riski

Plastik ve lastik yangınlarının dumanı koyu, yoğun ve zehirli bileşenler içerir; hâkim rüzgâr yönündeki yerleşim, okul ve sağlık kuruluşları ilk etkilenenler olur. Bu nedenle sahanın yangın planında yakın çevredeki hassas alıcılar, rüzgâr yönü ve tahliye ya da uyarı yöntemi haritalanmalıdır. İngiltere rehberi bu amaçla tesis çevresinde 1 km yarıçapındaki konut, okul, hastane ve su kaynaklarının planda gösterilmesini ister.

Söndürme suyu da ayrı bir çevre sorunudur: yanmış plastik ve lastikten gelen kirli su yüzey suyuna, kanalizasyona veya zemine ulaşabilir. Parsel eğimi, drenaj ve tutma hacmi baştan tasarlanmalı, yağmur suyu ve yangın suyu tahliye hatlarında vana ile kapatma imkânı bulunmalıdır.

Sanayi bölgesinde komşu tesisler aynı riski paylaşır; bu yüzden ortak izleme, ortak alarm bildirimi ve itfaiye ile paylaşılan saha planı tek tesisin ötesinde bir koruma sağlar.

Mevzuat, çevre izni ve sigorta beklentileri

Türkiye'de geri kazanım ve atık işleme tesisleri için temel çerçeve, 2 Nisan 2015 tarih ve 29314 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Atık Yönetimi Yönetmeliği'dir. Yönetmeliğin 10. maddesine göre atık işleme tesisleri, 10 Eylül 2014 tarih ve 29115 sayılı Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliği kapsamında geçici faaliyet belgesi veya çevre izin ve lisans belgesi almak zorundadır; aynı madde yangına karşı güvenlik önlemleri için bağlı olunan belediyeden itfaiye raporu alınmasını da öngörür. Geçici depolama alanları için ise 13. maddeye göre il müdürlüğünden izin gerekir.

Lastikte ayrı bir yönetmelik vardır: 25 Kasım 2006 tarihli ve 26357 sayılı Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği. 13 Ağustos 2026 tarih ve 33339 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan değişikliğe göre geçici depolama tesisi işletmek için il müdürlüğünden izin alınır; lastik tamirhaneleri, kaplamacılar, perakende satış noktaları ve oto sanayi işletmelerinin kendi biriktirme alanları bu izin zorunluluğunun dışındadır. Denetimde depolama alanında eksiklik bulunursa 2 ila 6 ay süre verilir, giderilmezse geçici depolama izni iptal edilir. Yetkili taşıyıcılar dışında getirilen lastikler tesis tarafından kabul edilemez.

Yangın güvenliği tarafında 19 Aralık 2007 tarih ve 26735 sayılı Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, yapıların yanı sıra otopark, tank sahası ve hurda sahası gibi açık arazi işletmelerini de kapsar. Yangın söndürme ve algılama projeleri itfaiye birimince onaylanır (6. madde), algılama ve uyarı sistemleri ilgili standartlara uygun tasarlanır, periyodik kontrol ve bakımları bina sahibince yaptırılır (67. madde). Sigorta tarafında ise poliçe şartları, istif düzeni, yangın algılama-söndürme belgeleri ve bakım kayıtları risk değerlendirmesinde sorulabilir; kapsam ve şartları sigorta şirketinden yazılı alın.

Mevzuat sık değişir; bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. İzin, itfaiye raporu ve proje için il çevre, şehircilik ve iklim değişikliği müdürlüğü ile belediye itfaiyesinden güncel şartları teyit edin.

Bayifi bu konuda nerede devreye girer?

Bayifi, güvenlik kamerası, alarm ve yangın sistemlerinde kurulumcu ile toptancıyı buluşturan bir pazar yeri ve il il firma dizinidir. Termal, çift spektrumlu ve açık saha kameraları ile yangın algılama ekipmanını kurabilecek firmaları bayiler sayfasından il ve hizmete göre bulabilirsiniz.

Toptancıların stoktaki ürünlerini pazar bölümünde görebilir, tek bir talep ile birden fazla toptancıdan teklif isteyebilirsiniz. Kurulumcu ya da toptancıysanız firmanızı kaydol sayfasından ekleyebilirsiniz.