Matbaa ve Ambalaj Üretim Tesisinde Yangın Güvenliği: Kâğıt Depo, Toz ve Solvent

Matbaa ve ambalaj tesislerinde yangın riski neden yüksektir?

Bu tesislerde risk, tek bir tehlikeden değil üst üste binen üç yakıttan gelir: yanıcı katı malzeme (kâğıt, karton, ahşap), havada ve yüzeylerde biriken ince toz ve yanıcı sıvılar (mürekkep, solvent, vernik, boya). Üzerine sürekli çalışan makineler, ısıtmalı kurutma üniteleri ve yoğun elektrik tesisatı eklenir.

Kâğıt rulo ve paletler yüksek istiflendiğinde yangın hızla dikey ilerler; yığın içine işleyen yangın dışarıdan geç fark edilir. Yanıcı sıvılar ise buhar çıkararak alev yayılımını hızlandırır. Toz, yalnızca yüzeyde yanan bir kalıntı değil, belirli koşullarda havada bulutlaşıp patlayabilen bir yakıttır.

Bu nedenle plan tek başına bir dedektör ya da tek başına bir söndürücüyle çözülmez. Sıra şöyledir: yakıtı azaltmak ve ayırmak, ateşleme kaynağını kontrol etmek, erken algılamak, otomatik söndürmek ve kimse yokken haber vermek.

Kâğıt rulo ve palet depolamada alınacak önlemler

Kâğıt deposunda yangın önlemi, istif düzeni ile başlar; çünkü yığının yüksekliği ve sıklığı yangının hızını belirler. Sıkı sarılı rulo yüzeyden yavaş yanar ama içten yanma yapabilir ve söndükten sonra yeniden alevlenebilir; bu yüzden söndürme sonrası nöbet ve termal kontrol gerekir.

Yönetmelik, toplam alanı 1.000 m² üzerinde olan ve kolay alevlenen ya da yanıcı madde üreten veya bulunduran yapılarda otomatik yağmurlama (sprinkler) sistemini öngörür (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, madde 96). Sprinkler tasarımı TS EN 12845, bileşenleri ise TS EN 12259 standardına uygun olmalıdır. Raf yüksekliği, istif şekli ve kâğıt cinsi değiştiğinde tasarım varsayımları da değişir; depo düzenini değiştirmeden önce sistemin hesabı yeniden kontrol edilmelidir.

• İstifi sprinkler başlıklarının altında yeterli boşluk bırakacak biçimde yapın; tavana yakın doldurma suyun yığına ulaşmasını engeller.
• Palet aralarında ve koridorlarda yangın hattı kesintisi bırakın; tüm deponun tek blok olmasından kaçının.
• Forklift şarj alanını kâğıt yığınından ayrı tutun ve kıvılcım üretebilecek sıcak iş için yazılı izin sistemi kurun.
• Atık kâğıt, kırpıntı ve çöp konteynerlerini binadan ayrı bir alanda saklayın; gece kapanışında boşaltın.
• Yangın alarm panelini, sprinkler akış anahtarına bağlayın ki sprinkler çalıştığında alarm ve bildirim otomatik tetiklensin (madde 75).

Kâğıt ve ahşap tozu: birikim, patlama ve ATEX değerlendirmesi

Toz, normal koşulda çıplak gözle zararsız görünür ama havada bulutlaştığında bir patlama yakıtına dönüşebilir; bu yüzden kâğıt ve ahşap tozu hem yangın hem patlama değerlendirmesinin konusudur. Ahşap atölyesinde zımpara, kesim ve CNC işleme; matbaa ve ambalajda ise kesim, kırpıntı ve kâğıt tozu ana kaynaklardır.

Türkiye'de bu konu, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik ile düzenlenir (Resmî Gazete, 30 Nisan 2013, sayı 28633; AB 1999/92/EC direktifine dayanır). İşveren önce patlayıcı ortamın oluşmasını, sonra tutuşmasını önlemek, olmazsa etkilerini azaltmakla yükümlüdür (madde 5). Risk değerlendirmesine dayanarak tehlikeli yerleri bölgelendirir ve patlamadan korunma dokümanı hazırlar (madde 10).

Toz için bölgeler 20, 21 ve 22 olarak adlandırılır: 20 en sık ve en uzun süreli toz bulutu, 22 ise normal çalışmada beklenmeyen ve olursa kısa süren durumdur. Bölgeye göre kullanılacak ekipman kategorisi de belirlenir (bölge 20 için kategori 1, bölge 21 için 1 veya 2, bölge 22 için 1, 2 veya 3). Bölge sınıflandırmasında uluslararası uygulama IEC 60079-10-2 standardına dayanır; bu standart, örneklerinde etkin bir temizlik düzeni olduğunu varsayar ve temizlik zayıfsa tozun yüzeyden bulutlaşma olasılığını da sınıflandırmaya katar.

• Toz birikimini düzenli temizlikle önleyin; basınçlı havayla süpürme tozu havaya kaldırır, bu yüzden endüstriyel toz emme tercih edilir.
• Aspiratör, siklon, filtre ve silo hattını da risk değerlendirmesine alın; filtre ve kanal içinde yanma buralarda başlayabilir.
• Bölgelendirme yapılmış alanda kullanılacak elektrik ve aydınlatma ekipmanını ATEX işaretli (bölgeye uygun kategoride) seçin.
• Bölge girişlerinde yönetmeliğin istediği uyarı işaretlerini kullanın ve çalışanları eğitin.
• Yönetmeliğin ve standardın uygulaması uzmanlık işidir; bölge sınıflandırmasını ve dokümanı yetkin bir uzmana hazırlatın.

Mürekkep, solvent ve boya depolaması

Yanıcı sıvıların riski parlama noktasına göre belirlenir, çünkü buhar oluşumu bu sıcaklıkta başlar. Yönetmelik yanıcı sıvıları parlama noktası 37,8 °C altında olanlar (Sınıf I; IA, IB, IC) ve 37,8 °C ve üzerinde olanlar (Sınıf II, IIIA, IIIB) diye ayırır; Sınıf II ve IIIA sıvılar parlama noktalarının üzerinde ısıtılırsa Sınıf I gibi değerlendirilir (madde 113).

Depolama miktarı ek tablodaki eşikleri aşarsa ilgili mevzuat kapsamında bildirim ve itfaiye onayı gerekebilir (madde 114). Aynı bölümde, Sınıf I ve II sıvıların bodrumda saklanmasına izin verilmez ve depo yapılarında en az 120 dakika yangın dayanımı aranır (madde 118). Ayrıntılı miktar eşikleri için yönetmeliğin ekleri ve güncel metni kontrol edilmelidir.

Her sıvının yangında nasıl söndürüleceği farklıdır. Yönetmeliğe göre B sınıfı (sıvı) yangınlarda kuru kimyevi toz, karbondioksit ya da köpük kullanılır (madde 99); bazı kimyasallar suyla yangını büyüttüğü için, suyun yangını çıkardığı ya da yaydığı yerlerde sprinkler kullanılamaz (madde 96). Depolanan ürünün güvenlik bilgi formu (SDS) bu seçimin ilk kaynağıdır.

• Solvent ve mürekkebi ana üretim hacminden ayrı, havalandırmalı ve yangına dayanıklı bir bölmede saklayın.
• Üretim alanında yalnızca vardiya kadar miktar bulundurun; fazlası depoda kalsın.
• Dökülme için tutma teknesi, emici malzeme ve topraklama (aktarım sırasında statik elektriği önlemek için) hazır olsun.
• Kapaklı, metal ve işaretli atık kutuları kullanın; solvent emdirilmiş bezler kendiliğinden ısınabileceği için gün sonunda boşaltılmalıdır.
• Solvent buharı olan alanda gaz (LEL) dedektörünü ve havalandırmayı alarm sistemine bağlayın.

Makine sürtünmesi ve elektrik panosu ısınması

Üretim hattında yangının en sık başlangıç noktaları, aşırı ısınan rulmanlar ve motorlar, kurutma üniteleri ve gevşek bağlantılı elektrik panolarıdır. Bu başlangıçlar yavaş geliştiği için ısıl izleme ile önceden yakalanabilir.

Elektrik tesisatının yangın ve acil durumda güvenli çalışmasına ve yangın bölmeleri arasındaki geçişlerin yangın durdurucu malzemeyle kapatılmasına ilişkin hükümler yönetmelikte yer alır (madde 67-69). Yangın alarm kablosunun en az 60 dakika yangına dayanması gerektiği de yazılıdır (madde 83). Bu hükümler hat seçiminde kablo tipini belirler.

Panolarda ve makine sıcak noktalarında periyodik termografi (termal kamera ile ölçüm), gevşek klemens ve aşırı yük bulgusunu arıza yangına dönmeden gösterir. Termal kamera hakkında genel bilgi için termal kamera rehberimize bakabilirsiniz.

Dedektör ve sprinkler seçimi: hangi alana ne uygun?

Dedektör türü, alanda ilk beliren yangın belirtisine göre seçilir; toz ve buharlı ortamda yanlış seçim sürekli yanlış alarma yol açar. Yangın alarm sistemi ve bileşenleri TS EN 54 standardına uygun olmalıdır (madde 74). Otomatik algılama sisteminin gerekli olduğu bina eşikleri yönetmeliğin Ek-7 tablosunda verilir; tesisinizin eşiği için güncel metne bakın.

Algılama ile söndürme farklı işlerdir: dedektör haber verir, sprinkler ya da gazlı sistem yangını bastırır. İkisinin farkı için yangın algılama ile söndürme farkı yazımıza, söndürme sistemlerinin türleri için sprinkler, gazlı ve köpüklü sistemler rehberine bakabilirsiniz.

• Isı dedektörü (EN 54-5): tozlu, buharlı veya duman sinyalinin yanıltıcı olduğu kurutma ve boya alanlarında kullanılır; algılaması dumana göre daha geç olabilir.
• Nokta tipi duman dedektörü (EN 54-7): temiz depo ve ofis kısımlarında uygundur; yoğun tozlu hatlarda yanlış alarm riski taşır.
• Alev dedektörü (EN 54-10): solvent ve yanıcı sıvı yangını gibi hızlı alev çıkaran riskli noktalarda kullanılır.
• Işın tipi duman dedektörü (EN 54-12): yüksek tavanlı geniş depolarda tavana yakın duman katmanını algılamak için kullanılır.
• Aspirasyonlu duman algılama (EN 54-20): çok erken uyarı gerektiren yerlerde (ör. pano odası) tercih edilir; ayrıntı için aspirasyonlu duman algılama yazısına bakın.
• Kırmızı çizgi: otomatik sprinkler su kullandığından, suyla müdahalenin zararlı olduğu bölgelerde gazlı, köpüklü ya da toz sistem düşünülür.

Gece, hafta sonu ve tatil: uzaktan bildirim ve kamera

Tesis kapalıyken yangın çoğu zaman geç fark edilir, bu yüzden alarmın bir insana ve itfaiyeye ulaşması en az algılama kadar önemlidir. Çalışan yokken sirenin tek başına çalması yeterli değildir; alarm panelinin bildirimi izleme merkezine ya da sorumlu kişilere (SMS, çağrı, uygulama bildirimi) iletmesi gerekir. Yedek haberleşme yolu (ikinci hat) ve panel aküsü de planlanmalıdır.

Güvenlik kamerası yangın dedektörünün yerine geçmez; yangını doğrulamak ve nereden başladığını görmek için tamamlayıcıdır. Alarm geldiğinde canlı görüntü, ekibin yangın gerçek mi diye karar vermesini sağlar. Kameraların bağlandığı ağın uzaktan erişimi güvenli (ör. VPN) kurulmalıdır; ayrıntı için kamera sistemine VPN ile güvenli uzaktan erişim yazısına bakın.

Patlayıcı ortam bulunan bölgelere standart kamera ya da elektrik ekipmanı kurulamaz; bölgeye uygun ATEX onaylı ekipman gerekir. Aynı kural kamera, aydınlatma ve sirenler için de geçerlidir; kamerayı bölge dışına, uygun bakış açısıyla yerleştirmek çoğunlukla daha pratiktir.

Sigorta şirketinin yangın tedbirleri ve itfaiye raporu

Sigorta şirketleri yangın poliçesinde tesisin riskine göre ek tedbir isteyebilir; bu şartlar poliçeye ve şirkete göre değişir. Sıkça istenen başlıklar: otomatik yangın algılama ve alarm, sprinkler, taşınabilir söndürücüler, düzenli bakım kayıtları ve tehlikeli madde depolama düzenidir. Sigorta ve tazminat konusuna genel bakış için güvenlik sistemlerinde sigorta ve tazminat yazısına bakabilirsiniz.

Yönetmelik, taşınabilir söndürücü olarak düşük tehlikeli yerde 500 m²'ye, orta ve yüksek tehlikeli yerde 250 m²'ye bir adet 6 kg'lık tüp öngörür; herhangi bir noktadan tüpe en fazla 25 m yürünür ve depo ile teknik odalarda tekerlekli söndürücü bulunur (madde 99). İtfaiye denetimi ve eksikliklerin giderilmesi için verilen süre madde 131'de düzenlenir.

Rapor ve uygunluk süreci için itfaiye uygunluk raporu ve yangın alarmı yazısına bakın. Tahliye planı ve yıllık tatbikat için ise yönetmelik eğitim ve yılda en az bir kez yangın ve tahliye tatbikatı ister (madde 129).

• Algılama, sprinkler ve söndürücü bakım kayıtlarını güncel tutun; sigorta eksperi ve itfaiye bunları ister.
• Poliçedeki tedbir şartlarını kurulumcuyla paylaşın; sistem tasarımı bu şartlara göre yapılmalı.
• Mevcut yapı için yağmurlama eşikleri (ör. çok katlı binada alevlenen madde bulunan depolar) madde 165'te ayrıca verilir; mevzuatın güncel metnini kontrol edin.

Bayifi bu süreçte nerede devreye girer?

Matbaa veya atölye için yangın algılama ve kamera kurulumu yapacak firmayı aramak isterseniz bayiler sayfasından il il kurulumcu dizinine bakabilirsiniz. Dedektör, alarm paneli ve kamera gibi ürünlerin toptan stok durumunu görmek için pazar bölümünü, firmanızı dizine eklemek için kaydol sayfasını kullanabilirsiniz.