Yangın Söndürme Sistemleri Türleri: Sprinkler, Gazlı Söndürme, Köpük ve Su Sisi Hangi Yerde Kullanılır?

Yangın söndürme sistemi çeşitleri nelerdir?

Sabit yangın söndürme sistemleri, söndürücü ortamın cinsine göre dört ana gruba ayrılır: su esaslı sprinkler, gazlı söndürme, köpük ve su sisi. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik de otomatik yağmurlama (sprinkler) ile gazlı, köpüklü ve kuru tozlu sistemleri ayrı maddelerde ele alır.

Sistemleri birbirinden ayıran şey, yangını nasıl durdurduğudur: su ısıyı alır, gazlı ajanlar ya ısıyı emer ya da oksijeni seyreltir, köpük yanıcı sıvının yüzeyini örter. Bu fark, hangi sistemin hangi mekânda kullanılacağını doğrudan belirler. Algılama ile söndürme arasındaki temel ayrım için yangın algılama ile söndürme farkı yazısına bakabilirsiniz; bu yazı ise sistem türlerini ve seçim ölçütlerini anlatır.

• Sprinkler: boru şebekesindeki başlıklardan, yalnızca yangını hisseden noktada su püskürtür.
• Gazlı söndürme: kapalı hacmi söndürücü gazla doldurur; halokarbon (FM-200, Novec 1230), inert gaz (IG-541, IG-55, IG-100) ve CO2 olarak ayrılır.
• Köpük: su ile köpük konsantresini karıştırarak yanıcı sıvı yangınlarında yüzeyi kaplar.
• Su sisi: çok ince damlacıklarla az su kullanarak ısıyı emer.

Sprinkler sistemi nedir ve türleri nelerdir?

Sprinkler, yangının ısısı başlığı açtığında yalnızca o başlıktan su püskürten otomatik söndürme sistemidir. Her başlık cam ampul ya da ergiyen bir bağlantıyla kapalı tutulur; ısı eşiği aşılınca ampul kırılır veya bağlantı erir ve su akar. Cam ampullü başlıklarda sıvının rengi açılma sıcaklığını gösterir; örneğin turuncu yaklaşık 57 °C, kırmızı yaklaşık 68 °C değerine karşılık gelir.

Sprinkler türleri, borulardaki duruma göre ayrılır. Hangisinin seçileceği mekânın donma riskine ve yanlışlıkla su basmasının yaratacağı zarara bağlıdır.

• Islak borulu: borular sürekli suyla doludur; en yaygın ve en az hareketli parçalı türdür, başlık açılınca su hemen akar.
• Kuru borulu: borularda basınçlı hava ya da azot bulunur, başlık açılınca önce hava tahliye olur ve su gelir; donma riski olan açık otopark gibi yerlerde kullanılır, su gecikmeli ulaşır.
• Ön tepkili (pre-action): su boruya ancak algılama sistemi yangını görünce girer; bazı türlerde hem dedektörün hem başlığın çalışması gerekir. Arşiv ve veri merkezi gibi yanlışlıkla boşalmanın pahalı olduğu yerlerde düşünülür.
• Dilüvyon: başlıklar açıktır; algılama sinyali valfi açınca bölgedeki tüm başlıklar aynı anda yağmurlar. Yangının çok hızlı yayıldığı tehlikeli alanlarda kullanılır.

Sprinkler ne zaman patlar? Hepsi aynı anda mı boşalır?

Kapalı başlıklı sprinkler sisteminde başlıklar bağımsızdır: yalnızca çevresindeki hava açılma sıcaklığına ulaşan başlık açılır, diğerleri kapalı kalır. Bu nedenle bir yangın sırasında ya da sigara dumanı, tost makinesi buharı veya yemek kokusu yüzünden bütün sprinklerin birden boşalması filmlerdeki bir kurgudur; gerçek sistemlerde sadece ısıdan etkilenen birkaç başlık açar.

Başlığın açılması için duman değil ısı gerekir. Normal duman, ısı eşiğine ulaşmadıkça ampulü kırmaz. Gerçek riskler genellikle yangın dışındadır: başlığa çarpan bir forklift, boru donması ya da yanlış monte edilmiş başlık.

Tüm bölgenin birden yağmurlandığı tek durum dilüvyon sistemleridir; orada başlıklar zaten açıktır ve valf algılama sinyaliyle açılır. Bu tür yalnızca özel tehlike alanlarında bilerek seçilir. Başlık açılıp su aktığında akış şalteri yangın alarm paneline sinyal verir, böylece işletme ve itfaiye haberdar olur.

Gazlı söndürme sistemi nedir? FM-200, Novec 1230, inert gaz ve CO2 farkı

Gazlı söndürme sistemi, kapalı bir hacmi belirlenen söndürme konsantrasyonuna ulaşacak kadar gazla dolduran, iz bırakmayan ve elektriği iletmeyen bir sistemdir; bu yüzden elektronik cihaz bulunan mekânlarda tercih edilir. Silindirlerdeki ajan boru ve nozullarla odaya verilir; ajanın cinsi söndürme mekanizmasını belirler.

FM-200 (HFC-227ea, heptafloropropan) ve Novec 1230 (FK-5-1-12, floroketon) halokarbon ajanlardır ve ağırlıklı olarak ısıyı emerek söndürür. FM-200'de güvenlik sınırı olarak anılan NOAEL değeri yaklaşık %9 olarak, Novec 1230'da ise %10 olarak verilir. Aradaki en tanınan fark çevresel etkidir: Novec 1230'un küresel ısınma potansiyeli yaklaşık 1, atmosferdeki ömrü ise yaklaşık beş gündür; FM-200 ise bir HFC olup çok daha yüksek bir küresel ısınma potansiyeline sahiptir. Novec 1230 oda sıcaklığında sıvıdır ve azotla basınçlandırılarak silindire doldurulur, boşalırken gaza dönüşür.

İnert gazlar (IG-541, IG-55, IG-100) azot, argon ve bazılarında CO2 karışımıdır; oksijeni, yanmayı durduracak ama kısa süreli maruziyette insan için kabul edilebilir bir düzeye düşürerek söndürür. Büyük silindir sayısı gerektirir ve boşalma sırasında oda basıncı yükseldiği için basınç tahliye menfezi kritik hale gelir.

CO2, oksijeni düşürerek söndürür ve söndürme konsantrasyonunda insan için ölümcüldür. NFPA 12'ye göre yeni toplu doldurma CO2 sistemlerinin normalde insan bulunan hacimlerde kurulması yalnızca belirli istisnalarla mümkündür; bu nedenle genellikle insanın girmediği makine veya trafo gibi hacimlerde tercih edilir.

Köpük ve su sisi sistemleri ne zaman seçilir?

Köpüklü sistem, suyun tek başına yetersiz kaldığı yanıcı sıvı yangınlarında köpük konsantresini su ile karıştırıp yüzeyi örten sistemdir. Yönetmelik, suyun söndürme etkisinin yetersiz olduğu ya da suyla tepkimeye giren maddelerin bulunduğu hacimlerde uygun tipte sistem kurulmasını ister. Akaryakıt, solvent ve yanıcı sıvı depolama alanları tipik örneklerdir.

Su sisi sistemi, çok ince damlacıklarla ısıyı hızla emen ve sprinklere göre az su kullanan sistemdir. Su hasarının sınırlandırılması istenen ve su deposu ya da boru çapının kısıtlı olduğu yerlerde düşünülür. Su sisi, yönetmelik metninde ayrıca tanımlanmamıştır; tasarım koşulları genellikle ürünün test edildiği uygulamaya bağlıdır, dolayısıyla üretici onayı ve proje şartnamesi esas alınmalıdır.

Bir diğer özel çözüm, mutfak davlumbazı ve fritöz altındaki yağ yangınları için kurulan sabit söndürme sistemleridir. Yönetmeliğin 57. maddesinde alışveriş merkezleri, yüksek binalardaki mutfaklar ve aynı anda 100'den fazla kişiye hizmet veren mutfaklar için davlumbaza otomatik söndürme sistemi istenir.

Hangi mekânda hangi söndürme sistemi kullanılır?

Seçimin ilk ölçütü korunan mekânda ne olduğudur; ikinci ölçüt hacmin kapalı olup olmadığı ve içeride insan bulunup bulunmadığıdır. Aşağıdaki liste yaygın eğilimleri gösterir; kesin sistem yangın güvenliği projesinde ve itfaiye uygunluk sürecinde belirlenir.

Yönetmelik sunucu odası için ayrı bir hüküm koymaz; seçim risk analizine ve proje şartnamesine bırakılır.

• Sunucu odası ve veri odası: elektrik ve elektronik cihazı zarar vermeden söndürmek için çoğunlukla halokarbon ya da inert gaz; bazı projelerde ön tepkili sprinkler veya su sisi.
• Arşiv ve kütüphane: kâğıdı ıslatmamak için gazlı söndürme veya ön tepkili sprinkler.
• Kapalı otopark: sprinkler; araç kapasitesi 20'den fazla ya da birden fazla bodrum katı kullanan otoparklarda yönetmelik otomatik yağmurlama ister. Donma riski olan alanlarda kuru borulu tür düşünülür.
• Depo: yanıcı malzemeye göre sprinkler; yanıcı ve parlayıcı sıvı depolarında köpük.
• Mutfak: davlumbaz ve pişirme hattı için yağ yangınına uygun sabit söndürme sistemi; ayrıntılar için ilgili mutfak rehberine bakılır.
• Trafo odası ve elektrik panosu odası: iletken olmayan gazlı ajan; insanın girmediği yerlerde CO2 de görülür.

Alarm paneli söndürme sistemini nasıl tetikler? Bekleme süresi ve iptal butonu

Gazlı söndürmede yanlış alarmla gaz boşaltmak hem maliyetli hem tehlikeli olduğundan tetikleme çoğunlukla tek dedektöre değil, iki bağımsız algılama koşuluna bağlanır. Bu işi yapan cihaz, gazlı sistemler için elektrikli otomatik kontrol ve gecikme cihazlarını tanımlayan EN 12094-1 kapsamındaki söndürme kontrol panelidir. Yönetmelik de sabit söndürme sisteminin devreye girişinin yangın alarm sistemince algılanmasını ve gazlı sistemin alarm ile arıza çıkışlarının yangın alarm sistemine bağlanmasını ister.

Tipik akış aşağıdaki gibidir; süreler ve ayrıntılar projeye göre değişir. Algılama tarafındaki dedektör ve panel altyapısı için adresli ve konvansiyonel yangın alarm panelleri yazısı yardımcı olur.

• 1. Birinci dedektör alarm verir: panel ön alarm üretir, gaz henüz boşalmaz.
• 2. İkinci dedektör doğrular (çift algılama): ayrı hattaki ikinci dedektör ya da manuel tetik düğmesi gelince boşaltma hazırlığı başlar.
• 3. Uyarı ve bekleme süresi: sesli ve ışıklı uyarı çalışır, klima ve havalandırma durur, damper ve kapılar kapanır; odadakilerin çıkması için ayarlı bir gecikme işler.
• 4. İptal (durdurma) butonu: gecikme boyunca basılı tutulan ya da basılan düğme, yanlış alarm durumunda sayacı durdurur; bırakıldığında davranış panel ayarına göre değişir.
• 5. Boşaltma ve geri bildirim: gaz boşalır, basınç şalteri boşaldığını panele bildirir.
• 6. Havalandırma: oda yetkililerce havalandırılmadan girilmez; silindirler yeniden doldurulur.

Kapalı hacim, basınç tahliye menfezi ve insan güvenliği

Gazlı söndürme ancak gazı tutabilen kapalı bir hacimde çalışır. Gaz, söndürme konsantrasyonuna ulaşmalı ve belirli bir süre bu seviyede kalmalıdır; bu yüzden kapı, bacalar, kablo geçişleri ve tavan boşlukları sızdırmaz olmalı, havalandırma ve yangın damperleri boşaltmada otomatik kapanmalıdır. Yönetmelik de pencere, kapı ve menfezlerin otomatik kapanmasını ister. Sızdırmazlık, kapı fanı ile yapılan oda bütünlüğü testiyle denetlenir; ISO 14520 yaklaşımında tutma süresi genellikle en az 10 dakikadır.

Halokarbon ajanın miktarı hacme ve tasarım konsantrasyonuna göre hesaplanır: W = (V / S) × C / (100 − C). Burada W ajan kütlesini (kg), V korunan hacmi (m³), S ajanın özgül buhar hacmini (m³/kg) ve C hedef konsantrasyonu (% hacim) ifade eder. S değeri oda sıcaklığına göre değişir; bu yüzden hesap yerel en düşük sıcaklığa göre yapılmalıdır.

Gaz kısa sürede boşaldığında oda basıncı yükselir. Basınç tahliye menfezi, bu fazla basıncı dışarı atarak duvar, cam ve asma tavanın zarar görmesini önler; özellikle inert gaz sistemlerinde zorunlu sayılır. Menfez kesiti, odanın yapısal dayanımı ve ajan miktarına göre hesaplanır ve menfez, boşaltmadan sonra odayı güvenli biçimde havalandırabilmelidir.

İnsan güvenliği için standartlar uyarı sinyallerini, gecikmeyi ve ajan konsantrasyonunun insan açısından kabul edilen sınırlarını birlikte ele alır. Yönetmeliğe göre boşaltım sırasında sesli ve ışıklı uyarı zorunludur.

• Kapı girişine "gaz boşalacak" uyarı panosu ve ışıklı sinyal konur.
• Odaya girişte kapı kolundan açılabilen panik çıkışı bulunur; içeriden dışarı çıkmak her zaman mümkün olmalıdır.
• Bakım sırasında silindir tetikleme hattı güvenli konuma alınır; bakım kaynaklı kazalar belgelenmiştir.
• Boşaltmadan sonra oda havalandırılmadan ve ölçüm yapılmadan girilmez.

Standartlar ve yönetmelikte sprinkler zorunluluğu eşikleri

Türkiye'de temel çerçeve, 19 Aralık 2007 tarihli ve 26735 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'tir. Resmî Gazete'deki ilk yayın metnine göre 96. madde otomatik yağmurlama zorunluluklarını sayar; yönetmelik sonradan değiştirildiği için güncel eşikler mevzuat.gov.tr üzerindeki son metinden teyit edilmelidir.

Standart tarafında sprinkler tasarımı için yönetmelik TS EN 12845'i, gazlı söndürme için TS ISO 14520'yi esas alır. Avrupa'da gazlı söndürme sistemleri EN 15004 serisinde toplanır; EN 15004-1, ISO 14520-1'e dayanır ve 2025 baskısı önceki baskının yerini almıştır. EN 15004-1 CO2'yi kapsam dışı bırakır. ABD kaynaklı projelerde sprinkler için NFPA 13, temiz ajanlı sistemler için NFPA 2001 ve CO2 için NFPA 12 kullanılır. Teklif ve projede hangi standarda göre tasarım yapıldığı açıkça yazılmalıdır. Yangın ürünlerinde sertifikaya dair bilgi için EN 54 ve yangın ürünlerinde sertifika rehberine bakılabilir.

• Konut dışı binalar: yapı yüksekliği 30,50 m'den fazla olanlar.
• Konutlar: yapı yüksekliği 51,50 m veya 17 katı aşanlar.
• Kapalı otoparklar: araç kapasitesi 20'den fazla olan, birden fazla bodrum kat kullanan ve 10'dan fazla aracın asansörle alındığı otoparklar.
• Oteller, yurtlar, pansiyonlar: birden fazla katlı binada oda sayısı 100'ü ya da yatak sayısı 200'ü aşanlar; yüksekliği 21,50 m'yi aşan yataklı tesisler.
• Katlı mağaza, alışveriş, eğlence ve toplanma yerleri: toplam alanı 2000 m²'yi aşanlar.
• Yanıcı ve parlayıcı madde üreten ya da bulunduran yapılar: toplam alanı 1000 m²'yi aşanlar.
• İstisnalar: gazlı, kuru toz veya su spreyi ile korunan mahaller ve suyla tehlikeli tepkimeye giren maddelerin bulunduğu yerler sprinklerden muaf tutulabilir.

Söndürme sistemi için kurulumcu ve ürün bulma: Bayifi'nin yeri

Söndürme sistemi boru, hidrolik hesap ve silindir işidir; algılama ve panel tarafı ise yangın alarm kurulumcusunun alanıdır. Bu iki taraf aynı projede birlikte çalışır. Bayifi'de şehrinizdeki yangın alarm ve güvenlik kurulumcularını bayiler sayfasından ya da İstanbul rehberinden bulabilirsiniz.

Dedektör, panel ve kablo gibi ürünleri toptancıların anlık stoklarıyla pazar bölümünden talep edebilirsiniz. Firmanızın dizinde yer almasını istiyorsanız kaydol sayfasından başvurabilirsiniz.