Yangın Alarm Kablosu Nasıl Seçilir? Ekranlı Kablo, Kesit, Halojensiz ve Yangına Dayanıklı Hat Rehberi

Yangın alarm kablosu nedir ve hangi hatlarda kullanılır?

Yangın alarm kablosu, yangın algılama paneli ile dedektörler, el butonları, sirenler ve besleme üniteleri arasındaki bağlantıyı kuran, çoğu zaman çift burgulu ve ekranlı bakır kablodur. Yangın sistemi tek tip bir hattan oluşmaz; hat türüne göre kablo beklentisi değişir.

Bir yangın algılama tesisatında genel olarak üç grup hat vardır. Birincisi dedektör hatlarıdır: konvansiyonel sistemde bölge (zon) hattı, adresli sistemde ise panelden çıkıp cihazlara uğrayıp panele geri dönen loop hattı. İkincisi sirenler, görsel alarm cihazları ve sesli anons gibi bildirim devreleridir. Üçüncüsü panelin, tekrarlayıcı panellerin ve yardımcı güç kaynaklarının besleme hatlarıdır.

Konvansiyonel ve adresli sistem farkı kablo seçimini doğrudan etkiler. Konvansiyonel hatta bir bölgedeki tüm dedektörler aynı çiftte olur ve panel hat sonu elemanıyla hattı izler. Adresli loop'ta ise her cihazın kendi adresi vardır ve hat iki uçtan beslenebilir; bu yüzden tek bir kopukluk tüm hattı susturmaz. Panel tiplerinin ayrıntısı için konvansiyonel ve adresli yangın alarm paneli rehberine bakılabilir.

Dedektör hatlarında çift burgulu ekranlı kablo neden tercih edilir?

Çift burgulu ekranlı kablo, çevredeki elektriksel gürültünün hat üzerinde parazit ve yanlış alarm üretmesini azaltmak için tercih edilir. Burgu, iki iletkene gelen gürültüyü benzer kılıp birbirini götürür; ekran ise dış alanı kablonun etrafında tutar.

Yönetmelik madde 83'ün dördüncü fıkrasına göre yangın alarm kabloları, ekipman üreticilerinin belirttiği özelliklere uygun olmalı ve elektriksel gürültüden etkilenmemeleri için diğer sistemlerin ve güç taşıyan kabloların hatlarından ayrı döşenmelidir. Yani ekranlı kablo tek başına şart olarak sayılmaz; asıl ölçüt üreticinin tarif ettiği kablo tipidir ve bu tip birçok panelde çift burgulu, ekranlı kablodur.

• Üreticinin montaj kılavuzu kablo tipini, kesitini, ekran gerekliliğini ve en uzun hat boyunu belirler; proje ve ihale şartnamesi bu bilgiyle uyumlu olmalıdır.
• Adresli loop hatlarında iletişim sinyali hat üzerinden taşındığı için kablo kapasitesi ve direnci panel üreticisinin sınırlarında kalmalıdır.
• Konvansiyonel hatlarda bölge hattı hat sonu elemanıyla biter; kablo seçimi hat sonu akımını ve hat direncini bozmayacak şekilde yapılır.
• Kablo üzerindeki yazıyı (ör. çift sayısı, kesit, ekran, sınıf) ve ürün belgesini montajdan önce kontrol etmek, sonradan sökme riskini azaltır.

Kesit ve hat uzunluğu nasıl hesaplanır?

Hat uzunluğu arttıkça iletkenin direnci ve gerilim düşümü artar; bu yüzden kesit, hattın akımı ve uzunluğuna göre hesaplanır. Dedektör hatlarında akım küçüktür, asıl zorlanan devreler genellikle sirenler ve besleme hatlarıdır.

Gidiş ve dönüş iletkeni birlikte düşünüldüğü için hat direnci R = ρ × 2 × L / S formülüyle bulunur. Burada ρ bakırın özdirenci (20 °C'de yaklaşık 0,0178 Ω·mm²/m; sıcaklık arttıkça yükselir), L tek yön hat uzunluğu (m), S ise iletken kesitidir (mm²). Gerilim düşümü ΔU = I × R, en uzun hat boyu ise L = ΔU(izin verilen) × S / (2 × ρ × I) ile bulunur.

Örnek: 24 V'luk bir siren hattında 1,5 mm² iletken ve 0,5 A yük varsa 100 m'lik hattın döngü direnci yaklaşık 2,4 Ω, gerilim düşümü yaklaşık 1,2 V çıkar. Cihazların çalışma gerilimi alt sınırı üreticinin verisinden okunur; düşüm bunun üstünde kalıyorsa kesit artırılır ya da hat bölünür.

• 1. Panel ve cihaz kataloğundan izin verilen hat direncini veya gerilim düşümünü ve cihaz akımlarını al.
• 2. Siren, anons ve görsel alarm cihazlarının alarm anındaki toplam akımını topla; bekleme akımı değil alarm akımı esas alınır.
• 3. Formülle seçtiğin kesitte gerilim düşümünü hesapla.
• 4. Sınırı aşıyorsa kesiti büyüt, devreyi böl ya da yardımcı güç kaynağını sahaya yaklaştır.
• 5. Hesabı ve kullanılan kesiti proje dosyasına yaz; bakım ekibi ileride aynı değerlere ulaşabilsin.

Halojensiz (LSZH) kablo ile yangına dayanıklı kablo aynı şey midir?

Hayır; halojensiz (LSZH) kablo, yangında az duman ve halojen asit gazı çıkarması için üretilmiş bir davranış özelliğidir, yangına dayanıklılık ise kablonun yanarken görevini sürdürmesidir. Bir kablo halojensiz olup yangına dayanıklı olmayabilir; yangına dayanıklı olup halojenli olabilir. Gerekli olan, ikisinin de ayrı ayrı sorulması ve belgelenmesidir.

Halojensiz ve düşük duman özellikleri genellikle IEC 60754 (halojen asit gazı) ve IEC 61034 (duman yoğunluğu) deney yöntemleriyle ifade edilir; alev yayılımı için IEC 60332 serisi kullanılır. Bunlar kablo üreticisinin veri sayfasında ayrı ayrı yazılı olmalıdır.

Yönetmeliğin yangın algılama ve uyarı maddelerinde (madde 74–83) 'halojensiz' ifadesi geçmez; yönetmelik yangına dayanıklılığı süreyle tarif eder. Halojensiz kablo isteği genellikle proje şartnamesinden, bina işletmecisinden veya itfaiye görüşünden gelir. Bu nedenle 'hangi binada halojensiz şart?' sorusunun cevabı projeye ve ilgili idarenin şartına bağlıdır, tek bir kural yoktur.

Avrupa'da yapı işlerinde kullanılan güç, kontrol ve haberleşme kabloları için EN 50575 uyumlaştırılmış standardı ve Euroclass sınıfları (ör. Cca-s1b,d1,a1) vardır; sınıfın hangi bina için zorunlu olacağını her ülke kendisi belirler. Yangın alarm kablosunu seçerken bu sınıf, yangına dayanıklılık belgesinden ayrı bir ek bilgi olarak okunmalıdır.

PH30, PH90, E30 ve E90 ne anlama gelir ve hangi süre gerekir?

PH ve E sınıfları, kablonun alevde de elektriksel olarak çalışmaya devam ettiği süreyi dakika cinsinden gösterir; sayı ne kadar büyükse dayanım süresi o kadar uzundur. PH sınıfı EN 50200 deney yöntemine, E sınıfı ise DIN 4102-12 devre bütünlüğü sınıflandırmasına dayanır.

Üretici veri sayfaları IEC 60331 serisi deneyleri de anar. Farklı standartlara göre alınmış sınıfların birbirinin yerine geçtiği varsayılmamalı, hangi deneye göre hangi süreyle belgelendiği sertifikadan okunmalıdır.

• PH30, PH60, PH90: EN 50200 yöntemine göre ve sayı kadar dakika devre bütünlüğü.
• E30, E60, E90: DIN 4102-12 sınıflandırmasına göre ve sayı kadar dakika işlev devamı; 'E' elektrik anlamındadır.
• Yönetmelik madde 83'e göre panelden sirene, sesli tahliye cihazlarına, acil kontrol cihazlarına, itfaiyeye bildirim hatlarının bina içi kısmına ve panellerin besleme ile haberleşme kablolarına en az 60 dakika yangına dayanım aranır.
• Bu nedenle 30 dakikalık sınıf, madde 83 kapsamındaki devreler için tek başına yeterli sayılmaz; 60 dakika ya da üzeri bir sınıf ve test belgesi gerekir.
• Aynı maddeye göre el butonu, dedektör, paneller arası bazı hatlar ve arızasında tehlike doğurmayan manyetik kapı tutucu gibi cihazların kabloları yangına dayanıklı olmak zorunda değildir.
• Dayanıklı kablo tek başına yetmez: kelepçe, tava, bağlantı kutusu ve klemensler de yangın anında hattı taşıyacak şekilde seçilir.

Siren ve besleme hatlarında dayanıklılık nasıl sağlanır?

Siren ve besleme hatları yangın sırasında en son çalışması gereken devrelerdir; çünkü tahliye uyarısı ve panelin gücü bu hatlara bağlıdır. Dedektör yanarsa o dedektör görevini tamamlamış olur, ama siren hattı kopar ise bina içindekiler uyarılamaz.

Yönetmelik madde 74'e göre yangın uyarı sisteminin tüm kabloları ve uzak izleme merkezi ile haberleşme hatları kopukluk, kısa devre ve toprak kaçağı gibi arızalara karşı sürekli denetim altında tutulmalıdır. Bu, hat izleme özelliği olan panel ve cihaz seçimini gerektirir.

Siren hattında kablo yalnızca dayanıklı değil, aynı zamanda yük altında yeterli kesitte olmalıdır. Bir siren grubu için hesaplanan gerilim düşümü, alarm akımına göre yeniden kontrol edilir. Alarm akımı yüksek olan uzun hatlarda hattı bölmek ya da yerel güç kaynağı kullanmak çözüm olabilir.

• Panelden bildirim cihazlarına, anons amfisine ve acil kontrol cihazlarına giden hatları dayanıklı kabloyla çek.
• Besleme ve akü hatlarını panelin yakınında kısa tut; uzun besleme hattı gerilim düşümü yaratır.
• Bu devrelerde kablo geçişlerini yangın bölmeleri arasında yangın durdurucu malzemeyle kapat (yönetmelik madde 69'un konusu).
• Yıldırım ve aşırı gerilim koruması için yıldırım ve aşırı gerilim koruması rehberindeki ilkeleri hatlara uygula.

Kablo güzergâhı, güç kablosu ile mesafe ve topraklama

Yangın alarm hatları güç kablolarıyla aynı tavada yan yana yatırılmamalı; yönetmelik madde 83(4) bu hatların diğer sistemlerden ve güç taşıyan kablolardan ayrı döşenmesini ister. Amaç parazit kaynaklı yanlış alarmı ve bir güç arızasının alarm hattını da etkilemesini önlemektir.

Güç kablosuyla aralıktaki ölçü için tek bir evrensel değer yoktur; panel üreticisinin montaj kılavuzu ve projedeki uygulama belirleyicidir. Ayrı tava ya da aynı tavada ayırıcı (septum) kullanmak yaygın çözümlerdir. Kesişmeler mümkünse dik açıyla yapılır.

Ekranın bağlantısı da üretici talimatına göre yapılır. Yaygın uygulama, ekranın hat boyunca kesintisiz sürmesi ve panel tarafında topraklanmasıdır; ekranın iki uçtan topraklanması toprak döngüsü ve parazit sorunu doğurabilir. Dedektör tabanlarında ekranın pistler arasında süreklilik gösterdiğinden ve cihaz gövdesine ya da başka bir toprağa temas etmediğinden emin olunur.

Elektrik tesisatı bağlantısı ve topraklama için güvenlik sistemi ve elektrik tesisatı uyarıları da geçerlidir.

• Yangın alarm hattını güç, aydınlatma ve motor kablolarından ayrı tava, boru ya da bölmeli kanalda taşı.
• Boru ve kanal içinde ek yapma; bağlantıları erişilebilir, işaretli ve uygun bağlantı kutularında yap.
• Tava ve kelepçe mesafelerini dayanıklı kablonun belgesinde yazan montaj şartına göre uygula.
• Ekranı bir noktadan (üreticinin gösterdiği uçtan) topraklayıp hat boyunca sürekliliğini ölç.
• Kablo güzergâhını projeye ve as-built çizime işle.

Yangın alarm kablolamasında sık yapılan hatalar

En sık hata, üretici talimatının bakılmadan sıradan sinyal ya da enerji kablosunun kullanılmasıdır. Bu kablo kâğıt üzerinde çalışır gibi görünür ama hat direnci, ekran ve dayanıklılık beklentisini karşılamaz.

İkinci grup hata, loop hattında kopukluk ve eksik süreklilik sorunlarıdır. Adresli loop çift yönlü beslenebildiği için tek kopukluk çoğu zaman cihazları susturmaz; bu hata bir arıza mesajı olarak panelde görülür ve ihmal edilirse ikinci bir kopuklukta yangın hattı ikiye bölünür. Arıza kodlarının yorumu için yangın alarm yanlış alarm ve arıza mesajları yazısına bakılabilir.

• Siren hattında normal kablo kullanmak (madde 83 kapsamındaki hat için sertifikasız kablo).
• Hat gerilim düşümünü hesaplamadan uzun siren hattı çekmek.
• Alarm kablosunu güç kablosuyla aynı kanalda taşımak.
• Ekranı iki ucundan topraklamak ya da ekranı kutuda kopuk bırakmak.
• Klemens ve ek noktalarını dayanıklı olmayan malzemeyle yapmak.
• Loop'ta kopukluk arızasını 'çalışıyor' diye bekletmek.
• Yangın bölmelerinden geçişi açık bırakmak.
• Kablo etiketleme ve kayıt tutmamak.

Hangi bina türünde hangi kablo şart olur?

Hangi bina için kablo sınıfı şart olacağı tek bir tabloya indirilemez; yönetmelik süre ve devre türü tarif eder, bina türüne göre ayrıntı proje, şartname ve itfaiye uygunluk görüşüyle belirlenir. Yönetmelik madde 74'e göre algılama cihazları TS EN 54 standartlarına uygun olmalıdır; madde 75'e göre belirli yükseklik ve kapalı alan sınırını aşan binalarda otomatik algılama sistemi tasarımı TS EN 54-14 esasına göre yapılır. Zorunluluğun kapsamı için yangın algılama sistemi zorunlu mu rehberi ve ürün belgeleri için EN 54 standardı ve sertifika rehberi kullanılabilir.

Yönetmeliğin başka maddeleri belirli yerlerde dayanıklı kablo ister. Örneğin madde 61(2) çatı arasındaki elektrikli cihazlar için yangına dayanıklı kablo, madde 63(5) itfaiye asansörü gibi acil durum asansörlerinin tesisatı için en az 60 dakika yangına dayanımı öngörür. Tam güncel metni yürürlükteki mevzuattan kontrol etmek gerekir; yönetmelik zaman içinde değişmiş olabilir.

Bayifi bu konuda nasıl yardımcı olur?

Kablo ve hat seçimi tasarım aşamasında yapıldığında sonradan söküm ve ek maliyet doğmaz. Yangın hattı kurulumunu yapan firmaları bayiler sayfasındaki il rehberlerinden bulabilir, toptancıların güncel yangın ürünü stoklarını pazar bölümünde görebilirsin.

Yangın ve güvenlik alanında çalışan bir kurulumcu ya da toptancıysan firmanı kaydol sayfasından Bayifi dizinine ekleyebilirsin.