Yangın Alarm Sistemi Nasıl Kurulur? Proje, Dedektör Yerleşimi, Kablo, Devreye Alma ve Belgeler

Yangın alarm sistemi kurulumu hangi adımlardan oluşur?

Kurulum, cihazları tavana takmaktan ibaret değildir; sıra proje, onay, montaj, test ve teslimdir. Her adım bir sonrakinin şartıdır: onaysız proje ile malzeme alınırsa yerleşim değişikliği sökme ve yeniden kablolama demektir, testsiz teslimde ise sistemin yangında çalışıp çalışmayacağı bilinmez.

Yönetmelik yangın uyarı sistemini algılama, alarm verme, kontrol ve haberleşme işlevlerini içeren komple bir sistem olarak tanımlar. Bu yüzden panel, dedektör, buton, siren, güç kaynağı ve kablo birlikte düşünülür.

• 1. Keşif ve ihtiyaç: binanın kullanım amacı, katları, alanı ve riskli bölümleri belirlenir.
• 2. Proje: kat planları üzerinde dedektör, buton, siren, panel ve kablo güzergâhı çizilir.
• 3. Onay: proje ilgili itfaiye biriminin görüşü alındıktan sonra yetkili idarece onaylanır.
• 4. Malzeme: onaylı projedeki cihazlar, EN 54 uyumu belgelenmiş olarak temin edilir.
• 5. Kablolama ve montaj: hatlar çekilir, cihazlar yerleştirilir, paneller bağlanır.
• 6. Devreye alma ve test: her cihaz tek tek denenir, hat arızaları simüle edilir.
• 7. Teslim: uygulama çizimleri, test kayıtları ve kullanım bilgisi bina sahibine verilir.

Proje ve onay: kurulumdan önce neler gerekir?

Yangın algılama projesi tesisat projelerinden ayrı hazırlanır ve onaylı olmadan uygulamaya geçilmemelidir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in 6. maddesine göre algılama ve söndürme projeleri, ilgili belediye itfaiye biriminin uygun görüşü alındıktan sonra belediye ve mücavir alan sınırları içinde belediyelerce, dışında valiliklerce onaylanır.

Aynı yönetmeliğin 67. maddesi alarm sistemlerinin tasarım ve uygulamasını ruhsat veren idarenin kontrol ve onayına bağlar. 6. madde sorumluluğu da dağıtır: eksik ya da hatalı projeden proje müellifi, hatalı uygulamadan müteahhit ya da uygulayıcı firma, işletme kusurundan işletmeci sorumludur; yapı sahibi, sistemin yaptırılması gerektiği yazılı bildirilmesine rağmen yaptırmazsa kendisi sorumlu olur.

Sistemin hangi binada zorunlu olduğu, 75. maddedeki esaslar ve Ek-7 tablosuyla belirlenir; Ek-7'nin bazı bölümleri yargı kararına konu olduğundan, kapsamı kesinleştirmek için güncel metne ve itfaiyenin görüşüne bakmak gerekir. Projeyi hazırlayanın ölçümü, yerleşimi ve kablo güzergâhını nasıl çizdiği için kurulumcu için proje çizimi ve yerleşim planı rehberine bakabilirsiniz.

Dedektör seçimi ve yerleşim kuralları

Dedektör türü, ortamda yangının nasıl başlayacağına göre seçilir; yerleşimin ayrıntılı sayısal kuralları ise projede ve TS CEN/TS 54-14 (EN 54-14) rehberinde yer aldığından ezberden değil standarda göre uygulanır. Yönetmeliğin 75. maddesi, duman dedektörünün uygun olmadığı yerlerde sabit sıcaklık, sıcaklık artışı veya alev dedektörü kullanılmasını söyler ve Ek-7 kapsamındaki binalarda dedektörlerin TS CEN/TS 54-14'e göre yerleştirilmesini ister.

Nokta tipi duman dedektörleri EN 54-7, nokta tipi ısı dedektörleri EN 54-5 kapsamında değerlendirilir. Duman ve ısı yükselerek tavanda toplandığı için dedektörler genellikle tavana, hava akımı ve engellerden uzak noktalara konur. Üretici veri sayfasında dedektörün azami kapsama alanı ve izin verilen tavan yüksekliği yazar; bu değerler aşılamaz.

Dedektör sayısı için ilk tahmin şu formülle yapılır: gerekli dedektör sayısı ≥ korunan alan ÷ dedektör başına azami kapsama alanı. Gerçek sayı bundan çoğu zaman yüksektir, çünkü kirişler, bölme duvarlar, koridor genişliği ve tavan eğimi yerleşimi değiştirir. Bu hesap yalnızca ön fikir verir; sayıyı proje kesinleştirir.

• Duman dedektörü: ofis, oda, koridor ve ortak alanlar için yaygındır; toz, buhar ve yağ dumanının bulunduğu yerde yanlış alarm riski taşır.
• Isı dedektörü: mutfak, kazan dairesi ve tozlu atölye gibi duman dedektörünün uygun olmadığı yerlerde seçilir.
• Alev ve çizgisel dedektörler: yüksek tavanlı hol ve depolarda proje gerekçesiyle kullanılır.
• Boşluklar: yönetmelik, yangın sırasında baca niteliği taşımayan, yanıcı madde içermeyen ve erişilemeyen boşluklara duman dedektörünü zorunlu tutmaz.
• Erişilebilirlik: bütün dedektörlere periyodik test ve bakım için ulaşılabilmelidir.
• Marka ve model: cihazın EN 54 belgesi ve panelle uyumu, markadan önce kontrol edilir; panel ve dedektör birlikte çalışacak şekilde seçilmelidir.

Panel yeri ve yangın bölgeleri nasıl belirlenir?

Yangın paneli, alarmı görecek ve müdahale edecek kişinin bulunduğu yere konur. Yönetmeliğin 77. maddesine göre kontrol paneli tercihen zemin katta ya da sürekli görevli personelin bulunduğu yerde olur; personelin bulunmadığı saatler için ikinci bir yerde tekrarlayıcı panel kurulur. Birden fazla binaya hizmet veren sistemlerde her binada ayrı tali panel veya tekrarlayıcı panel bulunur.

Aynı maddeye göre her bağımsız kat en az bir yangın bölgesidir, 2000 m²'yi aşan katlar birden fazla bölgeye ayrılır ve toplam inşaat alanı 300 m² veya daha az olan binalar tek bölge sayılır. Bir bölgenin herhangi bir yöndeki uzunluğu 100 m'yi, bölge içinde yangın başlangıcının görsel olarak tespit edilebilmesi için gereken mesafe ise 30 m'yi geçemez. Yönetmelik değiştirilebildiğinden bu değerler uygulama öncesinde güncel metinle kontrol edilmelidir.

Panelin teknolojisi bölge ve cihaz yapısını belirler: konvansiyonel panel bölge bazlı, adresli panel cihaz bazlı bilgi verir. Seçim ölçütleri için konvansiyonel ve adresli yangın paneli farkı rehberine bakılabilir.

Yangına dayanıklı kablo ve kablolama kuralları

Yangın sırasında çalışması gereken hatlar, yangına dayanıklı kabloyla çekilir. Yönetmeliğin 83. maddesi, tahliye uyarısı, itfaiye haberleşmesi ve panel besleme kablolarının yangına karşı en az 60 dakika dayanıklı olmasını ister; bazı düşük gerilim kablolarında bu şartın aranmayabildiği belirtilir, bu nedenle istisnalar için maddenin güncel metni ve proje esas alınır.

Kablonun yangın dayanımı, üretici beyanıyla değil deney yöntemiyle anlaşılır. Devre bütünlüğü deneylerine örnek olarak IEC 60331 serisi ve küçük kesitli acil durum kabloları için EN 50200 verilebilir; EN 50200'ün 2006 sürümü geçersizdir, güncel sürüm 2015'tir. Sınıf ve süre için projedeki şartname esas alınır.

Kablo kesiti, yalnızca akıma değil gerilim düşümüne göre de seçilir. Bakır iletkenin yaklaşık özdirenci 0,0175 Ω·mm²/m olduğundan, gidiş-dönüş hat direnci R = 0,0175 × 2 × L ÷ S (L metre, S mm²) formülüyle bulunur; hat sonundaki gerilim V = V_kaynak − I × R olur ve cihazın çalışma aralığının altına düşmemelidir. Sirenli hatlarda alarm anındaki toplam akım hesaba katılır.

• Ayrı güzergâh: yangın alarm kabloları enerji kablolarından ve diğer sistemlerden ayrı çekilir.
• Sağlam tespit: yangına dayanıklı kablo, dayanımı koruyan klips ve tespit elemanlarıyla sabitlenir; sıradan plastik bağlar yangında erir.
• Hat izleme: yönetmelik kopukluk, kısa devre ve toprak kaçağına karşı sürekli denetim ister; hat sonu elemanı ve bağlantılar buna göre yapılır.
• Etiketleme: her hat ve klemens projedeki adıyla işaretlenir; arıza aramada zaman kazandırır.
• Kablo türü: panel ve cihaz üreticisinin istediği kesit, ekranlama ve bükümlü çift şartına uyulur.

El ihbar butonu ve siren yerleşimi

El ihbar butonları kaçış yollarında, çıkışların yakınında ve kolay görülen yerlerde bulunur. Yönetmeliğin 75. maddesine göre butonlar kaçış yollarına yerleştirilir, aynı kattaki butonlar arasındaki yatay erişim mesafesi 60 m'yi geçmez ve montaj yüksekliği 110-130 cm arasındadır; engelli ya da yaşlıların bulunduğu yerlerde mesafe azaltılabilir. Butonlar EN 54-11 kapsamında değerlendirilir.

Sirenler ve uyarı cihazları, alarmın binanın her yerinde duyulacağı şekilde dağıtılır. Yönetmeliğin 81. maddesine göre sesli uyarı ortam sesinin en az 15 dBA üzerinde duyulmalı, uyku alanlarında ve banyo ya da duşlarda en az 75 dBA düzeyine ulaşmalıdır. Sesli uyarı cihazları EN 54-3, görsel uyarı cihazları (flaşör) EN 54-23 ile ilgilidir.

Gürültülü üretim alanlarında, kulaklık kullanılan bölümlerde ve işitme engelli kullanıcıların bulunduğu yerlerde sesli uyarı tek başına yeterli olmayabilir; bu durumlarda flaşör eklenmesi proje aşamasında düşünülür. Alarm bilgisi ayrıca kontrol panelinde ve tali panellerdeki görsel ve sesli göstergelerle verilir.

Devreye alma ve test: sistem nasıl doğrulanır?

Devreye alma, kurulan sistemin projeye ve standarda uygun çalıştığının cihaz cihaz kanıtlanmasıdır. Panel ilk enerjilendiğinde kablo ve cihaz sayısı kontrol edilir, adresli sistemde cihazlara adres verilir ve bölge ya da cihaz adları panele tanıtılır. Ardından işlev testleri yapılır.

Güç kaynağı ve akü, sistemin elektrik kesintisinde de çalışmasını sağlar. Akü kapasitesi için kabaca C (Ah) = (bekleme akımı × bekleme süresi + alarm akımı × alarm süresi) × emniyet payı formülü kullanılır; bekleme ve alarm süreleri ile emniyet payı standarda ve proje şartnamesine göre belirlenir. Güç kaynağı EN 54-4 kapsamındadır.

• Dedektör testi: her dedektör uygun test aracıyla (duman ya da ısı) denenir, panelde doğru bölge ya da adresin göründüğü kontrol edilir.
• El ihbar butonu testi: her buton çalıştırılır, alarmın panele ve sirenlere ulaştığı doğrulanır.
• Siren ve flaşör testi: alarm tüm binada duyulur ve görülür; ses seviyesi kritik odalarda ölçülür.
• Hat arızası simülasyonu: hat kopukluğu, kısa devre ve toprak kaçağı yaratılır; panelin arızayı gösterdiği görülür.
• Şebeke ve akü testi: şebeke kesilir, sistemin akü ile çalıştığı ve arıza bildirdiği doğrulanır.
• Yan işlevler: sprinkler akış anahtarı, kapı tutucu, havalandırma durdurma ve asansör gibi bağlantılar çalıştırılarak denenir.
• İtfaiye veya izleme bağlantısı: varsa uzak bildirim hattı gerçek sinyalle sınanır.

Teslim belgeleri ve bakım

Teslimde bina sahibine bırakılacak belgeler, ilerideki bakım ve denetimin dayanağıdır. Yönetmeliğin 84. maddesi yangın alarm sisteminin periyodik kontrol, test ve bakıma tabi tutulmasını ister; 67. madde bu işin bina sahibi ya da yöneticisi veya yetkili kılınmış bina yetkilisi tarafından yaptırılacağını söyler.

Kayıtlar eksiksiz olursa arıza anında hatalı noktayı bulmak ve denetimde sistemin durumunu göstermek kolaylaşır. Kullanıcıya sistemin nasıl okunacağını, arızanın nasıl anlaşılacağını ve alarmda kimin ne yapacağını anlatmak da kurulumun parçasıdır; ayrıntı için teslim ve kullanıcı eğitimi rehberine bakılabilir.

• Onaylı proje ve uygulama çizimleri: sahada değişen noktalar işlenmiş güncel kat planları.
• Cihaz listesi: marka, model, adres ve EN 54 belgesi bilgisiyle dedektör, buton, siren ve panel kayıtları.
• Test ve devreye alma tutanağı: hangi cihazın ne zaman, kim tarafından denendiği.
• Kablo ve güç hesapları: gerilim düşümü ve akü hesabı.
• Kullanım ve bakım bilgisi: panel kullanımı, arıza kodları, bakım periyodu ve acil durum irtibatı.
• Bakım sözleşmesi: periyodik test ve bakım için sorumlu ve takvim.

Kurulumcu ve ürün bulmak: Bayifi'nin yeri

Proje çizebilen ve EN 54 uyumlu cihazlarla kurulum yapan bir firma bulmak için Bayifi'deki il il dizin kullanılabilir: Bayi listesi ve bayi haritası firma profillerini, hizmetleri ve markaları gösterir. Toptancıların anlık stoklu yangın ve güvenlik ürünleri Pazar bölümünde listelenir; maliyeti etkileyen kalemler için yangın alarm sistemi maliyetini etkileyen faktörler yazısı yardımcı olur. Kurulumcu ya da toptancıysanız firmanızı kaydol sayfasından ekleyebilirsiniz.