Acil Durum Eylem Planı Nasıl Hazırlanır? Tahliye Planı, Ekipler ve Yangın Tatbikatı

Acil durum eylem planı nedir ve kimler hazırlamak zorunda?

Acil durum eylem planı, işyerinde meydana gelebilecek acil durumlarda yapılacak iş ve işlemleri ile uygulamaya yönelik eylemleri içeren yazılı plandır. Tanımı İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik'te yapılır; yönetmelik 18 Haziran 2013 tarihli ve 28681 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmış, 1 Ekim 2021 tarihli ve 31615 sayılı Resmî Gazete ile köklü biçimde değiştirilmiştir.

Yönetmelik, 20 Haziran 2012 tarihli ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki tüm işyerlerini kapsar ve Kanun'un 11, 12 ve 30. maddelerine dayanır. Yani plan hazırlamak yalnızca büyük fabrikaların değil; ofis, dükkân, atölye, mağaza, otel ve restoran gibi çalışanı olan her işyerinin işverenine düşen bir yükümlülüktür. Yönetmeliğin 5. maddesi uyarınca işveren muhtemel acil durumları belirler, önleyici tedbirleri alır, planı hazırlar ve tatbikatların yapılmasını sağlar.

Konut sitelerinde ve apartmanlarda durum biraz farklıdır: çalışanı bulunmayan konut binalarında işveren yükümlülükleri doğmaz; bununla birlikte Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (19 Aralık 2007, 26735 sayılı Resmî Gazete) bina sahibine ve yöneticisine yangın güvenliği ve tahliye ile ilgili sorumluluk verir. Bir sitede kapıcı, güvenlik görevlisi ya da temizlik personeli çalıştırılıyorsa, o çalışanlar açısından İSG mevzuatı da devreye girer.

Acil durum planında hangi bölümler bulunmalıdır?

Planın asgari içeriği yönetmeliğin 12. maddesinde sayılmıştır ve işyerlerinin kullanabileceği örnek form Ek-1'de verilmiştir. Plan, tasarım veya kuruluş aşamasından başlayarak acil durumların belirlenmesi, önleyici tedbirler, görevlendirme, müdahale ve tahliye yöntemleri, dokümantasyon, tatbikat ve yenileme adımlarıyla hazırlanır.

Planın sayfaları numaralandırılır, hazırlayanlar her sayfayı paraflar ve son sayfayı imzalar; güvenli elektronik imzalı plan da geçerlidir. Plan, acil durum ekiplerinin kolayca ulaşabileceği bir yerde saklanır.

• İşyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı.
• Hazırlayanların adı, soyadı ve unvanı; hazırlanma ve geçerlilik tarihi.
• Belirlenen acil durumlar (yangın ve patlama, kimyasal yayılım, doğal afet, sabotaj, salgın gibi).
• Her acil durum için alınan önleyici ve sınırlandırıcı tedbirler.
• Uyarı verme, arama, kurtarma, tahliye, haberleşme, ilk yardım ve yangınla mücadele yöntemleri.
• Tahliye planı: acil durum ekipmanı ve ilk yardım malzemesi yerleri, kaçış yolları, toplanma yerleri ve varsa uyarı sistemlerinin yer aldığı kroki.
• Görevlendirilen çalışanların ve yedeklerinin adı, unvanı, sorumluluk alanı ve iletişim bilgileri.
• İtfaiye, ambulans gibi ulusal ve yerel kurumların acil durum numaraları.
• Özel risk taşıyan bölümler ile elektrik ve gaz akışının kesim noktaları ve vanaları.

Tahliye planı (kroki) nasıl hazırlanır ve nereye asılır?

Tahliye planı, işyerinin her bölümü için hazırlanan ve kaçış yollarını, yangın söndürme ekipmanlarını, ilk yardım malzemelerini ve toplanma yerini gösteren krokidir. 2021 değişikliğiyle tahliye planının, işyeri bina ve eklentilerinin giriş ve çıkışlarında ve katlarda, çalışanların görüş seviyesine uygun yükseklikte ve görünür biçimde asılması zorunlu hale gelmiştir (12. madde, 3. fıkra).

Toplanma yeri, acil durumların olumsuz sonuçlarından çalışanların etkilenmeyeceği mesafedeki veya korunaktaki güvenli yerdir. Yönetmelik tahliye sonrası içeride kalmış olabilecek kişileri belirlemek için sayım yapılmasını da şart koşar (10. madde). Yaşlı, engelli ve gebe çalışanlara ve kreşteki çocuklara tahliye sırasında refakat edilmesi için ayrıca tedbir alınır.

Tahliye yöntemleri belirlenirken Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik hükümleri dikkate alınır; çalışanların yanında müşteri ve ziyaretçiler de hesaba katılır. Kaçış yolu ve çıkış işaretleri ile yönlendirme tarafı için acil aydınlatma ve yönlendirme rehberine bakılabilir.

• 1. Bölümün mimari planını alın ve her kat için ayrı kroki çizin; her krokide "Buradasınız" işareti olsun.
• 2. Normal ve alternatif kaçış yollarını okla gösterin; çıkışlar, merdivenler ve yangın kapıları net görünsün.
• 3. Yangın söndürücü, yangın dolabı, el butonu (yangın ihbar butonu), ilk yardım dolabı ve elektrik/gaz kesme noktalarını sembolle işaretleyin.
• 4. Toplanma yerini ve oraya giden güzergâhı gösterin.
• 5. Plan sayfasına ekip listesini, itfaiye ve ambulans numaralarını ekleyin.
• 6. Planı giriş ve çıkışlara ve her kata, göz hizasında görünür şekilde asın; mimari değişiklikte yenileyin.

Acil durum ekipleri kimlerden oluşur ve kaç kişi görevlendirilir?

İşveren dört ekip oluşturur: söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım ekibi. Söndürme ekibi yangına müdahale eder ve yangının genişlemesini önler; kurtarma ekibi acil durum sonrası çalışanların ve ziyaretçilerin arama ve kurtarma işlerini yürütür; koruma ekibi paniği önler, ekipler arası koordinasyonu sağlar, sayım yapar ve kurumlara bilgi verir; ilk yardım ekibi etkilenen kişilere ilk yardım uygular (yönetmelik 11. madde).

Söndürme, kurtarma ve koruma ekiplerinin her biri için destek elemanı sayısı işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenir. Az tehlikeli işyerlerinde her 50 çalışana kadar, tehlikeli işyerlerinde her 40 çalışana kadar, çok tehlikeli işyerlerinde her 30 çalışana kadar en az birer çalışan görevlendirilir; 50, 40 ve 30 ve katları dahil edilir. İşyerinde 10'dan az çalışan varsa söndürme, kurtarma ve koruma ekiplerinin tamamı için donanımlı ve özel eğitimli en az bir çalışan yeterlidir. İlk yardım ekibinin sayısı İlkyardım Yönetmeliği'ne göre belirlenir.

Her ekipte bir ekip başı bulunur, vardiya düzeni dikkate alınarak yedekler belirlenir ve ekip listesi (ad, unvan, sorumluluk alanı, telefon) görünür yere asılır. Örnek: az tehlikeli sınıfta 120 çalışanı olan bir işyerinde her ekip için en az 3 destek elemanı, yani söndürme, kurtarma ve koruma için toplam 9 kişi gerekir (yönetmelik Ek-3'teki tabloyla uyumludur).

• Formül: ekip başına en az destek elemanı = çalışan sayısı / 50 (az tehlikeli), / 40 (tehlikeli) veya / 30 (çok tehlikeli), sonuç yukarı yuvarlanır.
• Toplam (söndürme + kurtarma + koruma) = ekip başına sayı x 3; ilk yardım ekibi ayrıca İlkyardım Yönetmeliği'ne göre eklenir.
• Az tehlikeli sınıf: 1-50 çalışan için 1, 51-100 için 2, 101-150 için 3 kişi (her ekipte).
• Tehlikeli sınıf: 1-40 çalışan için 1, 41-80 için 2, 81-120 için 3 kişi.
• Çok tehlikeli sınıf: 1-30 çalışan için 1, 31-60 için 2, 61-90 için 3 kişi.

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'te acil durum ekipleri

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik de ayrıca acil durum ekibi kurulmasını düzenler. Yayımlandığı haliyle 126. maddesi, yapı yüksekliği 30,50 m'den fazla olan konut binalarında, içinde 50 kişiden fazla insan bulunan yapı ve işletmelerde ve 200 kişiden fazla kişinin barındığı sitelerde söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım ekiplerinin kurulmasını ister; söndürme ve kurtarma ekipleri en az 3, koruma ve ilk yardım ekipleri en az 2 kişiden oluşur.

Aynı yönetmeliğin 125. maddesi çalışma saatleri içinde her kat, bölüm veya bina için bir yangın güvenliği sorumlusu seçilmesini; 129. maddesi ise ekip personelinin yangından korunma, söndürme, kurtarma ve ilk yardım konularında eğitilmesini ve ekip personeli ile diğer görevlilerin söndürme araç gereçlerini kullanmasına dair uygulamalı eğitim almasını öngörür. Site yönetimleri için sorumluluk bina yöneticisine aittir.

İki yönetmeliğin kişi sayısı kuralları farklı hesaplanabildiği için işyerlerinde uygulamada ikisi birlikte okunur; kesin görevlendirme sayısı, mevcut (değişikliklerle birlikte güncel) metinlere göre iş güvenliği uzmanı veya yerel itfaiye ile netleştirilmelidir.

Yangın tatbikatı yılda kaç kez yapılır ve kayıt nasıl tutulur?

Tatbikat en geç yılda bir yapılır. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik'in 13. maddesinin 2. fıkrası (2021 değişikliği), maden işyerleri dışındaki işyerleri için tatbikatın "en geç yılda bir" yapılmasını şart koşar; Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in 129. maddesi de binada yılda en az bir söndürme ve tahliye tatbikatı öngörür.

Her tatbikat sonrası tarih, görülen eksiklikler ve bunlara karşı yapılacak düzenlemeleri içeren bir tatbikat formu hazırlanır; örnek form yönetmeliğin Ek-2'sidir. Formda tatbikat türü, katılan kişi sayısı, toplanma yerindeki sayım sonucu, başlangıç ve bitiş saati ve doğru ile yanlış yapılanlar yer alır. Tatbikattan çıkan eksikler acil durum planında düzeltilir.

Birden fazla işyerinin bulunduğu iş merkezi ve iş hanlarında tatbikatlar yönetimin koordinasyonuyla yürütülür. Plan ayrıca değişiklik halinde (yeni bölüm, kullanım değişikliği, çevredeki yeni risk) tamamen veya kısmen yenilenir; değişiklik olmasa da çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç 2, 4 ve 6 yılda bir yenilenmelidir (14. madde).

• Tatbikat sıklığı: en geç yılda bir (maden işyerleri kendi yönetmeliğine tabidir).
• Plan yenileme: çok tehlikeli en geç 2 yıl, tehlikeli 4 yıl, az tehlikeli 6 yıl.
• Tatbikat formunda: tarih, tür, katılan sayısı, toplanma yeri sayımı, süre, doğru ve yanlış yapılanlar, çıkarılan sonuçlar ve onay imzası.
• Ekip eğitimleri belgelenir; eğitimi iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, işveren ya da yetkili kurumlar (AFAD, itfaiye, üniversite vb.) verebilir.

Yangın algılama, anons ve acil aydınlatma plana nasıl bağlanır?

Acil durum planı yalnızca kâğıt üzerindeki bir belge değildir; tahliyeyi başlatan uyarı sistemi ve yolu aydınlatan teknik altyapı planın parçasıdır. Tahliye krokisinde "varsa uyarı sistemlerinin" gösterilmesi istenir; yani el butonları, sirenler ve panel konumu krokide yer almalıdır.

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, sesli ve ışıklı uyarı cihazlarının kullanılan alanları kapsamasını, sesli uyarının ortam gürültüsünün 15 dBA üzerinde olmasını (uyku alanlarında en az 75 dBA) ve belirli büyüklükteki binalarda anons sistemi kurulmasını ister; acil aydınlatma ve çıkış işaretlerinin elektrik kesilince en az 60 dakika, kullanıcı yükü 200'den fazla binalarda 120 dakika çalışmasını da şart koşar. Madde numaraları ve eşikler için güncel metne bakın.

Sistemlerin bakımı ayrı bir yükümlülüktür: yangın alarm, işaretleme ve acil aydınlatma sistemlerinin periyodik test, kontrol ve bakımı bina sahibi veya yöneticisinin sorumluluğundadır. Ayrıntılar için acil anons ve seslendirme sistemleri, yangın algılama sistemi zorunlu mu ve itfaiye süreci için itfaiye uygunluk raporu yazılarına bakılabilir.

• Tatbikat senaryosu alarmı gerçek sistemle tetikler: el butonu, siren, anons ve acil aydınlatma birlikte denenir.
• Panelde görülen zon ile krokideki bölge aynı isimle anılır; tatbikatta "hangi zon alarm verdi" sorusu cevaplanabilir.
• Alarm sonrası elektrik, gaz ve kapı kilitleri (yangın anında açılma) planda tanımlandığı gibi davranır.

Kurulumcu müşteriye ne teslim etmeli? Panel zon listesi ve kat planı

Müşterinin acil durum planını doğru hazırlayabilmesi için kurulumcu, sistemin nerede ne bulunduğunu gösteren belgeleri teslim etmelidir. Plan hazırlayan iş güvenliği uzmanı veya işveren, tahliye krokisine dedektör, buton ve siren konumlarını bu belgelerden işler.

Zon yapısı ve panel mantığı için yangın alarm paneli (konvansiyonel ve adresli) yazısına, yanlış alarm ve arıza mesajlarının nasıl okunacağı için yanlış alarm ve arıza mesajları yazısına bakılabilir. Teslim paketi küçük bir listeyle başlar.

• Panel zon listesi: zon numarası, adı (kat/bölüm), cihaz türü ve adedi, adresli sistemde döngü ve adres bilgisi.
• Kat planları: dedektör, el butonu, siren/flaşör, anons hoparlörü ve panel konumları işaretlenmiş (güncel, imzalı) çizimler.
• Acil aydınlatma ve çıkış işareti yerleşimi ile akü süresi bilgisi.
• Kablolama şeması, panel akü hesabı ve cihaz listesi (marka/model/seri no).
• Devreye alma ve test tutanağı; periyodik bakım takvimi önerisi.
• Panel şifreleri, kullanım kılavuzu ve alarm olduğunda yapılacaklar için kısa talimat sayfası.
• Sistemde değişiklik yapıldığında zon listesi ve planların yeniden teslimi.

Bayifi'de bu konuda neler yapılabilir?

Bayifi, yangın algılama, alarm ve güvenlik sistemleri kurulumunu yapan firmalarla toptancıları buluşturan bir B2B pazar yeri ve il il firma dizinidir. İşyeriniz için yangın alarm veya anons sistemi kurulumu yaptıracaksanız bayiler dizininden bölgenizdeki kurulumcuları, örneğin İstanbul, Ankara veya İzmir sayfalarından inceleyebilirsiniz.

Kurulumcu veya toptancıysanız stoklu ürünleri pazar bölümünde görebilir, firmanızı kaydol sayfasından ekleyebilirsiniz.