Acil Aydınlatma Zorunlu mu? Yangın Yönetmeliği, Çalışma Süresi, Armatür Türleri ve Test

Acil aydınlatma nedir ve neden ayrı bir sistemdir?

Acil aydınlatma, normal aydınlatma devre dışı kaldığında insanların binayı güvenle terk edebilmesi için devreye giren bağımsız ışık ve yönlendirme sistemidir. Elektrik kesintisinde, yangında ya da güvenlik amacıyla enerjinin kesilmesinde karanlık, duman ve panik birleştiğinde en büyük risk yolun görülememesidir; bu sistem tam olarak bu boşluğu kapatır.

Sistemin iki görevi vardır: kaçış yolunda yürünebilecek asgari aydınlığı sağlamak ve çıkışın hangi yönde olduğunu işaretlerle göstermek. İlk görev acil durum aydınlatması, ikincisi acil durum yönlendirmesi olarak adlandırılır ve Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'te bu iki başlık yan yana ele alınır.

Acil aydınlatma, yangın alarm sisteminin parçası değildir; kendi akü ya da merkezi bataryası vardır ve yangın algılamadan bağımsız çalışabilmelidir. Bu bağımsızlık, şebeke ya da alarm paneli devre dışı kalsa bile ışığın yanmasını sağlar.

Yangın yönetmeliğine göre acil aydınlatma zorunlu mu?

Evet, Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete, 19 Aralık 2007, sayı 26735) kaçış yollarında acil durum aydınlatmasını zorunlu tutar. Yönetmelik madde 70'te kaçış yollarında yeterli aydınlatmayı, madde 71'de bütün kaçış yollarının ve kaçış merdivenlerinin aydınlatılmasını, madde 72'de ise acil durum aydınlatma sistemini düzenler. Sonraki değişiklikler için güncel metin mevzuat.gov.tr üzerinden kontrol edilmelidir.

Madde 72'ye göre sistem; şebeke elektriğinin kesilmesi, yangın ve deprem gibi nedenlerle enerjinin güvenlik amacıyla kesilmesi ya da sigorta veya devre kesicinin atması durumunda otomatik çalışmalı ve yeterli ışık sağlamalıdır. Yönetmeliğin sıraladığı yerlerin başlıcaları şunlardır:

• Ortak alanlar: kaçış yolları, toplanma alanları, asansörler ve yürüyen merdivenler.
• Teknik ve riskli mahaller: yüksek riskli atölye ve laboratuvarlar, elektrik dağıtım ve jeneratör odaları, pompa istasyonları, kapalı otoparklar.
• Güvenlik ekipmanı olan yerler: ilk yardım ve güvenlik ekipmanı bulunan alanlar, yangın butonu ve yangın dolaplarının bulunduğu yerler.
• Bina türleri: hastane, huzurevi ve eğitim binaları; otel, motel ve yatakhaneler; yüksek binalar ve yüksek tehlikeli yerler.
• Kullanıcı yüküne bağlı koşullar: kullanıcı yükü 200'den fazla olan binalar, zemin altında 50 veya daha fazla kullanıcısı bulunan binalar ve penceresi olmayan binalar.

Acil aydınlatma süresi ve aydınlık düzeyi ne kadar olmalı?

Yönetmelik, normal aydınlatma kesildiğinde acil aydınlatmanın en az 60 dakika süreyle sağlanmasını şart koşar. Kullanıcı yükünün 200'den fazla olduğu binalarda bu süre en az 120 dakikaya çıkar. Kullanıcı yükü, bir binada ya da bölümünde herhangi bir anda bulunması muhtemel toplam kişi sayısıdır.

Aydınlık düzeyi için yönetmelik kaçış yolunun merkez hattındaki her noktada en az 1 lux değerini ister; çalışma süresinin sonunda hiçbir noktada 0,5 lux'ün altına inilmemelidir. En yüksek ve en düşük aydınlık arasındaki oran 1/40'ı aşmamalıdır. Bu değerler ölçülürken zemin seviyesindeki aydınlık esas alınır, bu yüzden armatür yerleşimi hesapla belirlenir.

Aydınlatma tasarımında Avrupa standartları da yol göstericidir: EN 1838 acil aydınlatmanın ışıkla ilgili gereksinimlerini, EN 50172 işletme ve bakım düzenini, EN 60598-2-22 ise acil aydınlatma armatürlerinin yapısına ilişkin kuralları tanımlar. Yönetmelik madde 70-73 kapsamındaki şartları ve proje onayını belirleyen resmî metin yine yönetmeliktir.

• En az süre: 60 dakika; kullanıcı yükü 200'den fazlaysa 120 dakika.
• Merkez hattı aydınlığı: en az 1 lux.
• Süre sonu alt sınırı: hiçbir noktada 0,5 lux'ün altına inmemeli.
• Üniformite: en yüksek ve en düşük aydınlık oranı 1/40'ı geçmemeli.

Acil çıkış yönlendirme armatürü ve işaretleri nasıl olmalı?

Yönetmelik madde 73'e göre birden fazla çıkışı bulunan binalarda yönlendirme zorunludur ve yönlendirme işaretleri acil aydınlatma üniteleriyle dıştan ya da içten aydınlatılmalıdır. Bu işaretler en az 60 dakika, kullanıcı yükü 200'ü aşıyorsa 120 dakika görünür kalmalıdır.

Biçim kuralları yönetmelikte nettir: zemin yeşil, semboller ve yazılar beyaz olur. Normal çıkışta ÇIKIŞ, acil çıkışta ACİL ÇIKIŞ yazılır. İşaret yüksekliği en az 15 cm'dir; dıştan aydınlatılan işaretlerde görülebilirlik mesafesi işaret yüksekliğinin 100 katı, içten aydınlatılan işaretlerde 200 katıdır. İşaretler yerden 200-240 cm yüksekliğe monte edilir.

İşaretlerin çıkış yönünü karıştırabilecek başka işaret veya nesnelerle birlikte bulunmaması, hem normal hem acil aydınlatma durumunda görülebilir olması gerekir. Pratikte bu, koridor dönüşlerinde, kapı üzerlerinde ve merdiven başlarında yön okunun doğru ve kesintisiz bir zincir oluşturması demektir.

Armatür türleri: tekli, merkezi ve çalışma biçimi

Acil aydınlatma armatürleri enerji kaynağına göre iki ana gruba ayrılır: kendi aküsü olan bağımsız armatürler ve merkezi batarya ünitesinden beslenen armatürler. Yönetmelik her ikisini de kabul eder; merkezi sistemde bağlantıların yangına dayanıklı kablo veya metal boruyla yapılmasını ister. Birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde koridor ve merdivenlerde kendi bataryalı acil armatürlerin kullanılması öngörülür.

Çalışma biçimine göre de iki tür vardır. Sürekli yanan (maintained) armatür normal aydınlatma sırasında da yanar, kesintide aküye geçer. Sadece kesintide yanan (non-maintained) armatür şebeke varken söner, enerji kesildiğinde otomatik devreye girer; yönetmelik madde 70 bu tür için otomatik devreye girme şartını açıkça belirtir.

• Bağımsız (tekli) acil armatür: kendi aküsü ve şarj devresi vardır; küçük ve orta yapılarda, arıza noktasını tek cihazla sınırlandırdığı için yaygındır.
• Merkezi bataryalı sistem: tek batarya ve invertör ya da doğru akım ünitesiyle çok sayıda armatürü besler; büyük binalarda bakım tek noktadan yapılır.
• Yönlendirme armatürü (exit): iç ışıklı ÇIKIŞ levhası; sürekli ya da kesintide yanan tipte olabilir.
• Dönüşüm kiti: normal armatürler acil durum dönüştürme kitleriyle bağımsız acil armatüre çevrilebilir.
• Koruma sınıfı: nemli, tozlu ya da dış mekânlarda IP sınıfına (IEC 60529) bakılır.

Akü, bakım ve test: aylık ve yıllık kontrol

Acil aydınlatmanın zayıf noktası çoğu zaman akü ve unutulan testtir. EN 50172 mantığına göre iki test yapısı yaygın kullanılır: kısa süreli aylık işlev testi ve cihazın anma süresi boyunca aküde çalıştırıldığı yıllık tam süre testi.

Aylık testte her armatür ve çıkış levhası kısa süre aküye alınır; lamba yanıyor mu, geçiş çalışıyor mu bakılır. Yıllık testte sistem anma süresi boyunca (tipik olarak bir ila üç saat) aküyle çalıştırılır ve bu test aküdeki gerçek kapasiteyi ölçer. Test sonrası akünün dolması için genellikle yaklaşık 24 saat beklenir.

Aküler tipik olarak üç ila beş yıl dayanır; üretici ömrü dolduğunda ya da ilk başarısız süre testinde değiştirilmesi önerilir. Her cihaz için tarih, sonuç ve yapılan işlemi gösteren bir kayıt tutmak, denetimde sistemin sürekli bakımlı olduğunu kanıtlar. Bu süreler üretici verisine göre değişir; yönetmelik madde 72'deki 60 ve 120 dakikalık asgari süre ise testte de aranan hedeftir.

• Aylık: her armatürün aküye geçiş ve ışık kontrolü.
• Yıllık: anma süresi boyunca tam süre testi ve kayıt.
• Akü yaşı: üretici ömrüne göre planlı değişim.
• Temizlik: lens ve levhaların kirlenme, boyanma ya da kapanma yönünden gözle kontrolü.

Yangın algılama sistemi ile ilişkisi nedir?

Acil aydınlatma ile yangın algılama aynı hedefe, yani güvenli tahliyeye hizmet eder ama ayrı sistemlerdir. Yönetmelik madde 74'ten itibaren yangın algılama ve uyarı sistemini algılama, alarm, kontrol ve haberleşme işlevleriyle bir bütün olarak tarif eder ve bileşenlerin TS EN 54 serisine uygun olmasını ister; acil aydınlatma ise şebeke ya da enerji kesintisinde bağımsız aküyle çalışır.

İlişki uygulamada üç noktada kurulur. Birincisi, yangın alarmı sırasında bina enerjisi güvenlik amacıyla kesilebilir ve acil aydınlatma bu durumda devreye girer. İkincisi, yönetmelik madde 82'de yangın kapılarının serbest bırakılması, merdiven basınçlandırma ve itfaiyeye otomatik bildirim gibi acil durum kontrollerini sayar; tahliye bu işlevlerle birlikte işler. Üçüncüsü, yangın sırasında çalışması gereken kritik kablolar madde 83 uyarınca en az 60 dakika yangına dayanıklı olmalıdır.

Bu yüzden proje aşamasında dedektör, alarm paneli, anons ve acil aydınlatma birlikte düşünülür. Dedektör tipleri için duman dedektörü türleri, panel yapısı için konvansiyonel ve adresli yangın alarm paneli, sesli yönlendirme için acil anons ve seslendirme sistemleri, enerji sürekliliği için güvenlik sistemlerinde UPS ve enerji rehberlerine bakılabilir.

Kurulumcu bulmak ve ürün temin etmek: Bayifi'nin yeri

Acil aydınlatma ve yangın ihbar işlerinde projeyi çizecek ve montajı yapacak firmayı seçmek için Bayifi'deki bayi dizininden il il kurulumcuları, hizmetlerini ve çalıştıkları markaları inceleyebilirsiniz; bayi haritası bölgenizdeki firmaları görmeyi kolaylaştırır.

Toptancıların stoklu ürünlerine pazar sayfasından bakabilir, tek bir talep ile birden çok toptancıdan teklif isteyebilirsiniz. Kurulumcu ya da toptancı iseniz firmanızı kaydol sayfasından ekleyebilirsiniz.