Duman Dedektörü Çeşitleri: Optik, Isı, Karbonmonoksit, Çoklu Sensör ve Standartlar

Duman dedektörü çeşitleri nelerdir?

Yangın dedektörleri yangının hangi belirtisini algıladığına göre ayrılır: duman, ısı, alev ışıması ya da gaz. Aynı binada tek bir tür çoğu zaman yetmez; mekânın kullanımına, tavan yüksekliğine ve ortamdaki toz, buhar ve yağ gibi etkenlere göre farklı türler birlikte kullanılır.

Aşağıdaki liste tüm bu türleri tek bakışta özetler; her birinin ayrıntısı sonraki bölümlerde verilir.

• Optik (ışık saçılımlı) duman dedektörü: havadaki duman parçacıklarının ışığı saçmasını algılar; konutta ve ofiste en yaygın nokta tipi dedektördür.
• İyonizasyonlu duman dedektörü: küçük bir radyoaktif kaynakla havayı iyonlaştırır, duman akımı bozar; EN 54-7 kapsamında tanımlıdır.
• Isı dedektörü: duman yerine sıcaklığı izler; sabit sıcaklık ve sıcaklık artış hızı olmak üzere iki ana çalışma biçimi vardır.
• Çoklu sensör (multi-sensör) dedektör: duman, ısı ve bazı modellerde CO sensörünü tek gövdede birleştirir.
• Alev dedektörü: alevin yaydığı ışımayı algılar; açık ve yüksek hacimli, hızlı gelişen yangın riski olan yerlerde kullanılır.
• Işın tipi (beam) duman dedektörü: geniş alanda iki nokta arasına gönderilen ışığın duman nedeniyle zayıflamasını izler.
• Aspirasyonlu (hava örneklemeli) dedektör: boru ağıyla havayı çeker ve çok hassas bir ölçüm odasında inceler.
• Karbonmonoksit (CO) dedektörü: yangın değil, yetersiz yanmadan oluşan renksiz ve kokusuz gazı algılar.

Optik duman dedektörü nasıl çalışır?

Optik duman dedektörü, duman parçacıklarının ölçüm odasındaki ışığı saçmasını algılayarak alarm veren dedektördür. Odada bir ışık kaynağı ve ışığı doğrudan görmeyen bir fotodiyot bulunur; duman girince ışık saçılır, bir kısmı fotodiyota ulaşır ve eşik aşıldığında alarm verilir.

Bu yöntem, yavaş gelişen ve çok duman üreten için için yanan yangınlarda, örneğin yatak, kanepe ya da elektrik kablosu yangınlarında hızlı sonuç verir. Yangın güvenliği kaynaklarında iyonizasyonlu dedektörlerin alevli yangınlara, optik dedektörlerin ise için için yanan yangınlara daha hızlı yanıt verdiği ve iyonizasyonlu tiplerin yanlış alarma daha yatkın olduğu belirtilir. Bu nedenle uygulamada birçok tasarımcı optik ya da çoklu sensörlü cihazları tercih eder.

Optik dedektörün zayıf noktası, buhar, kalın yağ dumanı ve yoğun tozun duman gibi algılanabilmesidir. Banyo kapısı yanındaki koridor, mutfak girişi ya da tozlu bir atölye gibi yerlerde yanlış alarm riskini yerleşim ve cihaz türü seçimiyle azaltmak gerekir; ayrıntılar için alarm sistemi yanlış alarm nedenleri rehberine bakabilirsiniz.

Isı dedektörü: sabit sıcaklık ve artış hızı

Isı dedektörü duman değil sıcaklığı algıladığı için duman, buhar ve toz olan yerlerde yanlış alarm riskini azaltan dedektör türüdür. İki temel çalışma biçimi vardır: sabit sıcaklık tipi, ortam belirlenen eşiğe ulaştığında alarm verir; sıcaklık artış hızı tipi ise sıcaklık mutlak değerden bağımsız olarak hızla yükseldiğinde devreye girer. Birçok cihaz iki elemanı birlikte taşır.

Nokta tipi ısı dedektörleri EN 54-5 standardıyla tanımlanır. Standart, dedektörleri ortam sıcaklığına göre A1, A2, B gibi sınıflara ayırır; sınıf işaretlerindeki R eki artış hızı elemanını, S eki yalnızca sabit sıcaklık çalışmasını belirtir. Bir ısı dedektörü seçerken sınıfın, mekânın normal çalışma sıcaklığının üzerinde kalması gerekir.

Isı dedektörü duman dedektörüne göre daha geç yanıt verir, çünkü sıcaklığın eşiğe ulaşması için yangının büyümüş olması gerekir. Bu yüzden can güvenliği açısından yatak odası ve kaçış yolunda duman dedektörü, mutfak, garaj, kazan dairesi ve tozlu teknik hacimde ise ısı dedektörü tercih edilir.

• Mutfak: pişirme dumanı ve buharı nedeniyle çoğunlukla ısı dedektörü uygundur.
• Garaj ve kazan dairesi: egzoz, toz ve sıcaklık dalgalanması olduğundan ısı ya da çoklu sensör düşünülür.
• Yatak odası ve koridor: erken uyarı için duman algılayan cihaz esastır.
• Tavan arası ve çatı katı: sıcaklık ve toz değişimlerine göre ısı dedektörü seçilebilir.

Çoklu sensör, alev, ışın tipi ve aspirasyonlu dedektörler

Çoklu sensörlü dedektör, birden fazla algılama elemanının sinyalini birlikte değerlendirerek hem erken uyarı sağlayan hem de yanlış alarmı azaltan dedektördür. EN 54-29 duman ve ısı, EN 54-30 CO ve ısı, EN 54-31 ise duman, CO ve isteğe bağlı ısı sensörlü nokta tipi çoklu dedektörleri kapsar. Üreticiler birden fazla ölçütü birlikte yorumlayan cihazlarla hem yanıt süresini iyileştirmeyi hem de yanlış alarmı azaltmayı hedefler.

Alev dedektörü alevin yaydığı ışımayı algılar ve nokta tipi olarak EN 54-10 ile tanımlanır. Duman birikmesini beklemediği için yakıt depolama, hangar ya da açık yükleme alanı gibi yüksek ve açık hacimlerde, hızlı gelişen alevli yangın riskinde değerlendirilir. Doğrudan güneş ışığı, kaynak ışığı ya da yansımalar yanlış alarm yaratabileceğinden yerleşim projesi gerektirir.

Işın tipi duman dedektörü EN 54-12 kapsamındadır ve optik ışık ışınıyla çalışır. Verici ile alıcı arasındaki ışığın duman nedeniyle zayıflaması alarma yol açar. Tek bir ışın uzun bir mesafeyi kapsayabildiği için atriyum, depo, spor salonu ve yüksek tavanlı hollerde nokta dedektöre göre daha az cihazla çözüm sunar. Montaj yüzeyindeki titreşim ve kayma ışının hizasını bozabilir, bu yüzden kalibrasyon ve periyodik kontrol önemlidir.

Aspirasyonlu dedektör EN 54-20 ile tanımlanır. Boru ağıyla örnek havayı merkezi bir ölçüm ünitesine taşır; standart A, B ve C duyarlılık sınıflarını tanımlar ve A sınıfı en yüksek duyarlılığı ifade eder. Veri merkezi, temiz oda, soğuk hava deposu ve müze gibi çok erken uyarı gereken ya da dedektörün erişilemeyeceği ortamlarda kullanılır.

Karbonmonoksit dedektörü duman dedektörünün yerine geçer mi?

Karbonmonoksit dedektörü duman dedektörünün yerine geçmez; çünkü CO dedektörü gazı, duman dedektörü ise dumanı algılar ve iki cihaz farklı tehlikeleri izler. CO, kömür, odun, doğal gaz ya da LPG gibi yakıtların yetersiz yanmasıyla oluşan renksiz ve kokusuz bir gazdır; kombi, şofben, soba ve şömine gibi cihazlarda arıza ya da bacada tıkanma sonrası ortama yayılabilir.

CO algılama için kullanılan sensör tipleri arasında elektrokimyasal, yarı iletken ve biyomimetik sensörler bulunur. Elektrokimyasal sensörler doğrusal ve kararlı ölçümleriyle öne çıkar. Pille çalışan cihazlar uzun pil ömrü bildirse bile gaz sensörünün ömrü genellikle pilden kısadır ve birkaç yıl ile on yıl arasında değişir; bu yüzden cihaz üzerindeki ömür sonu uyarısı ve değiştirme tarihi dikkate alınmalıdır. Test düğmesi çoğu zaman yalnızca pili, devreyi ve sireni sınar, sensörün gaz algıladığını göstermez.

Yerleşim için üretici talimatı esas alınır. Genel uygulama, yatılan alanların yakınına ve yakıtlı cihazların bulunduğu mekânlara dedektör koymaktır. Yalnızca elektrikle çalışan ve bitişik garajı olmayan evlerde CO kaynağı sınırlı olabilir, ancak bu değerlendirme her ev için ayrıca yapılmalıdır.

EN 54, EN 14604 ve EN 50291: hangi standart ne için?

Bir dedektörün hangi standarda göre belgelendiği, onun hangi kullanım için tasarlandığını gösterir. Standartlar birbirinin yerine kullanılamaz; ticari ve büyük binada merkezî yangın paneline bağlanacak cihaz için EN 54 sorulur, evde bağımsız çalışacak duman alarmı için EN 14604, evsel CO alarmı için ise EN 50291-1 aranır.

• EN 54 serisi: yangın algılama ve alarm sistemlerinin bileşenlerini kapsar. Dedektörler için EN 54-5 (nokta ısı), EN 54-7 (nokta duman), EN 54-10 (nokta alev), EN 54-12 (ışın tipi duman), EN 54-20 (aspirasyonlu), EN 54-26 (CO), EN 54-29, EN 54-30 ve EN 54-31 (çoklu sensör) bölümleri vardır. Panel için EN 54-2, güç kaynağı için EN 54-4 ayrı bölümlerdir.
• EN 14604: konutlarda kullanılan duman alarm cihazlarının test yöntemlerini ve başarım ölçütlerini tanımlar; perakende satışta duman alarmları için sık anılan standarttır.
• EN 50291-1: evsel mekânlarda sürekli çalışan, şebekeden ya da pille beslenen karbonmonoksit dedektörlerinin yapım, test ve başarım gereklerini kapsar; sanayi, ticari tesis ve yangın algılama amaçlı CO ölçümü kapsam dışıdır. Tip A cihaz görsel ve sesli alarm ile ek bir çıkış sinyali verir, Tip B yalnızca görsel ve sesli alarm verir.
• EN 54-26 ile EN 50291-1 farkı: EN 54-26 CO sensörünü yangın algılama için kullanan nokta dedektörleri kapsar; EN 50291-1 ise yakıtlı cihaz arızasından doğan zehirlenme riskine karşı evsel alarmları kapsar. Amaçları farklıdır.
• Türkiye'de uygulama: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, yangın algılama ve uyarı sistemlerinde TS EN 54 uyumunu esas alır. Hangi binada sistemin zorunlu olduğu için yangın algılama sistemi zorunlu mu rehberine bakılabilir.

Konutta bağımsız dedektör ile panel bağlı sistem farkı

Bağımsız (tek istasyonlu) duman alarmı kendi sensörü, sireni ve pili ile tek başına çalışan cihazdır; panel bağlı sistemde ise dedektörler bir yangın paneline bağlanır ve alarm merkezî olarak izlenir. Bağımsız alarm kurulumu basittir ve ek kablo gerektirmez; panel bağlı sistem ise hat izleme, bölge ya da cihaz bazlı gösterim, uzaktan bildirim ve bakım kaydı sağlar.

Bağımsız alarmlar kablosuz ya da kablolu olarak birbirine bağlanabilir; bir cihaz duman algıladığında hepsi birlikte çalar. Gövdesi kapalı, lityum pilli tipler yaklaşık on yıl dayanır, değiştirilebilir 9 voltluk pillerde ise bir ila iki yılda bir pil değişimi gerekir. Aylık deneme yapılması, düşük pil uyarısının izlenmesi ve cihazın üretici ömrü dolunca bütünüyle değiştirilmesi önerilir.

Küçük bir dairede birbirine bağlı bağımsız alarmlar çoğu zaman yeterli ve ölçülü bir çözümdür. Çok katlı konut, apartman ortak alanı, site, ofis, otel ya da işyeri gibi yerlerde ise panel bağlı sistem ve EN 54 belgeli cihazlar gündeme gelir. Evde hırsız alarmı da düşünülüyorsa genel çerçeve için ev için alarm sistemi seçimi rehberine göz atabilirsiniz.

• Adım 1: her yatak odasının içine ve yatak odalarına açılan koridora duman algılayan cihaz yerleştirmeyi planlayın.
• Adım 2: mutfak, garaj ve kazan dairesinde duman yerine ısı ya da çoklu sensörlü cihaz seçin.
• Adım 3: kombi, şofben, soba veya şömine varsa üretici talimatına göre CO dedektörü ekleyin.
• Adım 4: cihazların standardını kontrol edin: bağımsız duman alarmı için EN 14604, CO için EN 50291-1.
• Adım 5: aylık deneme, yıllık temizlik ve üretici ömründe değiştirme takvimi oluşturun; ayrıntılar için periyodik kontrol rehberine bakın.

Kurulumcu ve ürün bulmak: Bayifi'nin yeri

Dedektör türü ve yerleşim kararı binayı görüp ölçen bir kurulumcuyla netleşir. Bayifi'de il il firma dizininden yangın ihbar ve alarm kurulumu yapan firmaların profil, hizmet ve marka bilgilerine bayi listesinden ulaşabilirsiniz.

Toptancıların anlık stoklu ürünlerine Pazar bölümünden bakılabilir. Kurulumcu ya da toptancıysanız firmanızı kaydol sayfasından ekleyebilirsiniz.