Yangın Algılama Projesinde Sık Yapılan Hatalar: Dedektör Seçimi, Zone Planı, Kablo, Akü ve Devreye Alma

Yangın ihbar projesinde hatalar neden oluşur?

Hataların ortak kaynağı, projenin kâğıt üzerinde "çalışır" görünmesi ama binanın gerçek koşullarının hesaba katılmamasıdır. Dedektör türü ortama bakılmadan seçilir, mesafe tabloya bakılmadan tahmin edilir, akü ve kablo ise "genelde böyle yapılıyor" diye belirlenir. Sonuç ya sürekli yanlış alarm ya da gerçek yangında gecikmiş ya da hiç gelmeyen algılamadır.

Çerçeveyi Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik çizer: yangın uyarı sistemi algılama, alarm verme, kontrol ve haberleşme işlevlerini içeren komple bir sistemdir ve parçaları TS EN 54 serisine uygun olmalıdır. Yönetmelik tasarım ve kurulum için TS EN 54-14 (CEN/TS 54-14: planlama, tasarım, kurulum, devreye alma, kullanım ve bakım kılavuzu) esasına atıf yapar. Madde numaralarını ve sayısal sınırları güncel resmî metinden teyit edin.

Hata 1: Ortama uymayan dedektör türü

Her mekâna optik duman dedektörü takmak en yaygın tür hatasıdır; çünkü optik dedektör ışığı saçan her partikülü duman sayar. Mutfakta pişirme buharı, kazan dairesinde sıcak ve nemli hava, tozlu depoda ve atölyede havada asılı toz alarm üretir. Yönetmelik de duman dedektörünün uygun olmadığı yerlerde sabit sıcaklık, sıcaklık artış hızı, alev ya da uygun başka dedektörlerin kullanılmasını söyler.

Önlemenin yolu mekânın "yangın karakterini" ve ortam koşullarını proje aşamasında yazıya dökmektir. Mutfak için mutfakta duman mı ısı dedektörü mü rehberindeki mantık geçerlidir: ısı ya da çok kriterli dedektör mülkü korur, mutfak dışındaki duman dedektörleri insanı uyarır.

• Mutfak, kazan dairesi, yıkama ve duş alanları: buhar ve yağ buharı nedeniyle ısı dedektörü ya da çok kriterli dedektör.
• Tozlu depo ve atölye: ısı dedektörü; toz yoğunsa duman dedektörü sık temizlik gerektirir.
• Isı dedektöründe eşik seçimi: BS 5839-1 kılavuzu, sabit sıcaklık eşiğinin ortalama ortam sıcaklığının en az 29 °C üzerinde ve ortamda beklenen en yüksek sıcaklığın en az 4 °C üzerinde olmasını önerir; kazan dairesi gibi yerlerde bu hesap atlanırsa dedektör yazın kendi kendine alarm verir.
• Geniş ve yüksek hacimler: noktasal dedektör yerine lineer beam dedektör ya da aspirasyonlu algılama değerlendirilir.
• Ürün belgesi: dedektörün ilgili TS EN 54 bölümüne (duman için EN 54-7, ısı için EN 54-5) göre sınandığı üretici belgesinden teyit edilir.

Hata 2: Mesafe, tavan yüksekliği, kiriş ve menfez hesabının atlanması

Dedektör adedinin "metrekare başına bir tane" gibi kaba bir kuralla belirlenmesi, korunmayan köşeler bırakır. Ölçüt alan değil, odadaki en uzak noktaya olan yatay mesafedir. BS 5839-1 kılavuzu noktasal duman dedektörü için 7,5 m, ısı dedektörü için 5,3 m yarıçap verir; bu da kare yerleşimde dedektörler arası yaklaşık 10,6 m ve 7,5 m demektir. Ayrıntılı hesap için duman dedektörü kaç metrekareyi korur yazısına bakın.

Tavan yüksekliği ikinci bir sınır getirir: aynı kılavuzda genel alanlar için duman dedektörü yaklaşık 10,5 m, sabit sıcaklık ısı dedektörü yaklaşık 7,5 m tavan yüksekliğine kadar kullanılır. Bu değerlerin üstünde noktasal dedektör hatadır.

Hesabı doğru olan bir yerleşim, dedektör kirişin, menfezin ya da armatürün hemen yanına konunca yine bozulur. Hava akımı dumanı dedektöre ulaşmadan dağıtır; kiriş ve bölme dumanın tavan boyunca yayılmasını keser.

• Menfez ve klima yakını: dedektör hava besleme noktalarından ve hava dolaşım ünitelerinden en az 1 m uzağa konur; Ajax kılavuzu da pencere ve havalandırma çıkışlarından en az 1 m mesafe ister.
• Engel ve duvar yakını: BS 5839-1 kılavuzuna göre dedektör herhangi bir engelden en az 500 mm uzak olmalı; armatür gibi tavan engellerinden de engel derinliğinin iki katından yakın konmamalıdır.
• Kirişli tavan: kiriş derinliği tavan yüksekliğinin %10'unu aşıyorsa kiriş duvar gibi sayılır ve aradaki bölmeler ayrı değerlendirilir; Ajax kılavuzu 30 cm ve üzeri çıkıntılı kirişlerde her iki kiriş için en az bir dedektör ister.
• Asma tavan boşluğu: boşluk yüksekse (Ajax kılavuzu 40 cm üzerini örnek verir) boşluğa ayrıca dedektör gerekebilir.
• Erişim: yönetmelik tüm dedektörlere test ve bakım için ulaşılabilmesini şart koşar; erişilemeyen yüksekliğe konan dedektör bu şartı bozar.

Hata 3: Zone ayrımının büyük tutulması

Zone büyük tutulduğunda panel yangının "hangi bölümde" olduğunu söyleyemez; itfaiye ve bina görevlileri yüzlerce metrekarelik alanı gezerek yeri arar. Yönetmelik, yangın bölgesini alarmın yerini gösteren en büyük birim olarak tanımlar ve metinde her bağımsız katın en az bir bölge sayılmasını, 2.000 m²'yi aşan katların birden çok bölgeye ayrılmasını ve bölgenin hiçbir doğrultuda 100 m'yi aşmamasını anlatır; sınırları güncel metinden teyit edin.

BS 5839-1 kılavuzunda da bir zone en çok bir katı kapsar, alanı 2.000 m²'yi geçmez ve bir zone içinde yangının görülebilmesi için arama mesafesi 60 m'yi aşmamalıdır. Merdiven ve asansör boşlukları ayrı zone sayılır.

Önleme için zone planı mimari plandan çıkarılır, dedektör sayısından değil "yangını bulma süresi"nden geriye doğru kurulur. Adresli sistemde bölge programla değiştirilebilir, konvansiyonelde kabloyla belirlendiği için baştan doğru kurulmalıdır. Ayrıntı için zone planlaması rehberine bakın.

Hata 4: Kablo türü, ekranlama ve hat izolatörü eksikliği

Her yangın hattına aynı kabloyu çekmek ya da yangına dayanıklı kabloyu hiç kullanmamak iki zıt ama yaygın hatadır. Yönetmelik metnine göre alarm ve kumanda hatları, itfaiye haberleşmesi ve panelin besleme hatları gibi yangın sırasında çalışması gereken devrelerin kabloları en az 60 dakika yangına dayanmalı ve ilgili standartlara göre sınanıp belgelenmiş olmalıdır. Arızası yangında tehlike doğurmayan hatlar için (dedektör ve buton hatları gibi) bu şart aranmayabilir; hangi hattın hangi gruba girdiğini proje belirler, itfaiye uygunluk sürecinde teyit edin.

İkinci hata ekran ve ayrımdır. Yönetmelik, yangın alarm kablolarının üreticinin belirttiği özelliklere uymasını ve elektriksel gürültüden etkilenmemesi için diğer sistemlerin ve güç kablolarının hatlarından ayrı döşenmesini söyler. Ekranlı kabloda ekranın hat boyunca sürekli olması ve tek noktadan topraklanması gerekir; ekran kopuk ya da iki ucundan topraklıysa gürültü yanlış alarm üretir.

Üçüncü hata izolatörsüz uzun loop'tur. Yönetmelik, tüm kablo ve haberleşme hatlarının kopukluk, kısa devre ve toprak kaçağına karşı sürekli izlenmesini ister. Kısa devre izolatörü olmayan adresli hatta tek bir kısa devre tüm loop'u düşürür. BS 5839-1 kılavuzu izolatörlerle tek bir arızanın etkisinin 2.000 m² ve tek katla sınırlanmasını hedefler. Loop izolatörü her zone sınırına ve belirli sayıda cihaz aralığına konur; sayıyı panel üreticisinin belgesinden teyit edin.

• Yangına dayanıklı kablo: alarm, kumanda ve besleme hatlarında; sınıf (ör. 30, 60, 90 dakika) ve test standardı kablo belgesinde aranır.
• Ekran sürekliliği: her ek kutusunda ekran bağlanır, tek noktadan topraklanır, yüksek akım kablolarından ayrı güzergâh kullanılır.
• Ek ve kutular: yangına dayanıklı hatta kullanılan ek kutuları da dayanıklı olmalı ve etiketlenmelidir.
• İzolatör yerleşimi: zone geçişlerinde, kat sınırlarında ve uzun hatlarda; hesap panel üreticisinin loop yükü tablosuna göre yapılır.

Hata 5: Panelin yedek akü kapasitesi hesaplanmadan seçilmesi

Panelin içine sığan akü takılırsa elektrik kesildiğinde sistem beklenen süre ayakta kalmayabilir. Akü hesabı iki dönemi toplar: izleme (bekleme) süresi ve alarm süresi. Pratikte yaygın tasarım yaklaşımı, kesintide sistemin yaklaşık 24 saat izleme durumunda kalması ve ardından en az 30 dakika alarm çıkışlarını çalıştırabilmesidir; proje şartnamesi ya da ilgili kurum farklı süre istiyorsa o süre kullanılır. Ayrıntı için yangın alarm panelinde akü ve güç hesabı yazısına bakın.

Formül: Ah = (I_bekleme × T_bekleme + I_alarm × T_alarm) × K. Burada I akım (A), T süre (saat), K ise yaşlanma ve sıcaklık için emniyet katsayısıdır; değeri proje şartnamesinde ya da üretici belgesinde belirlenir.

Varsayımsal örnek: bekleme akımı 0,4 A, alarm akımı 1,2 A, süreler 24 saat ve 0,5 saat, K = 1,25 olsun. (0,4 × 24 + 1,2 × 0,5) × 1,25 = (9,6 + 0,6) × 1,25 = 12,75 Ah çıkar. Bir sonraki standart akü boyu, örneğin 17 Ah, seçilir. Tüm akım değerleri cihaz veri sayfalarından alınmalıdır.

• Hat sonuna dikkat: akü bittiğinde gerilim düşer; sirenin son cihazda çalışıp çalışmadığı gerilim düşümü hesabıyla kontrol edilir.
• Sonradan eklenen cihaz: projede olmayan ek siren ya da modül aküyü yetersiz bırakır; ekleme yapılınca hesap yenilenir.

Hata 6: El butonu ve sirenlerin yaya yolu ve duyulabilirlik açısından eksik yerleşimi

El butonları kaçış yolunun üzerinde ve çıkışlarda değilse işlevini yitirir; sirenler de en uzak yatak odasında ya da kapalı ofiste duyulmuyorsa uyarı görevini yapmaz. Yönetmelik metnine göre el butonları kaçış yollarına yerleştirilir, her katta herhangi bir noktadan en yakın butona yatay mesafe 60 m'yi aşmaz ve butonlar zeminden 110 ile 130 cm yükseklikte monte edilir. Butonun zorunlu olduğu binalarda sesli ve görsel uyarı cihazları da zorunludur.

Duyulabilirlikte yönetmelik, yangın sirenlerinin ortam gürültüsünün ortalama 15 dBA üzerinde olmasını, uyku ve banyo alanlarında 75 dBA'ya ulaşmasını ve cihazın 3 m'de 75 ile 120 dBA arasında ses üretmesini tarif eder. BS 5839-1 kılavuzu da yatak odalarında kapılar kapalıyken yatak başında en az 75 dB(A) ister; kapı ve duvar sesi ciddi biçimde zayıflatır. Rakamları güncel metinden teyit edin.

• Buton yerleşimi: tüm çıkışlarda, kat merdiven önlerinde ve kaçış yolu üzerinde; engelli erişimi için yüksekliğin uygunluğu ayrıca düşünülür.
• Siren yerleşimi: koridora bir siren koyup kapalı odaları saymamak hatadır; kapalı kapı arkasındaki ses seviyesi ölçülerek kontrol edilir.
• Gürültülü ortam: atölye ve mutfakta siren seviyesi ortam gürültüsüne göre yükseltilir; gerekirse görsel uyarı da eklenir.

Hata 7: Devreye alma testi, dokümantasyon ve koruma kapağı

Sistem kurulup çalışıyor göründüğü için kabul testi atlanırsa hatalar ilk gerçek yangında ortaya çıkar. Devreye alma, her dedektörün, butonun ve sirenin tek tek denenmesi, panel mesajlarının ve çıkış kumandalarının (kapı tutucu, damper, asansör) kontrol edilmesidir. Yönetmelik yangın alarm sistemlerinin periyodik kontrol, test ve bakımının ilgili standartlara göre yapılmasını ve kabul işlemlerinde de aynı hususlara uyulmasını söyler.

Dokümantasyon eksikliği, sistem teslim edildikten sonra en çok pahalıya patlayan hatadır. Zone listesi, adres listesi ve as-built (uygulama sonrası güncel) çizimler yoksa arıza arayan teknisyen her seferinde sıfırdan keşif yapar; hangi adresin hangi odada olduğu bilinmez. BS 5839-1 kılavuzu devir teslimde tasarım, kurulum ve devreye alma belgelerini, kablo ve yalıtım direnci test kayıtlarını, "as fitted" çizimleri, kullanım kılavuzlarını ve sistem kayıt defterini sayar.

İnşaat sürecindeki hata ise koruma kapağının yerinde kalması ya da erken çıkarılmasıdır. Kapak dedektör takıldığında toz ve boya buharından korumak içindir; ortam temizlenip devreye alma yapılana kadar yerinde kalmalıdır (BS 5839-1 kılavuzunda da bu yönde not vardır). Tersi de tehlikelidir: kapaklı dedektör yangını algılamaz ve panel bunu bilmez. Bu yüzden kapaklı her dedektör yazılı listeyle takip edilir.

• Kapak kontrol listesi: takılma tarihi, kapaklı dedektör adresleri, sorumlu kişi ve çıkarma tarihi kayda geçer.
• Kapak çıkarma anı: yapı temizliği ve son boya tamamlandıktan sonra, devreye alma testinden hemen önce.
• Çıkarma sonrası kontrol: her dedektöre test gazıyla alarm denenir ve panelde adresin geldiği kontrol edilir.
• Sistem devre dışıyken: yönetmelik, sistem çalışmıyorsa korunmayan alanların güvenlik görevlilerince devriye ile gezilmesini söyler.

Bayifi'de kurulumcu ve ürün bulmak

Yangın algılama projesi bir ürün listesinden çok, binayı gören bir projecinin ve devreye alma yapan bir kurulumcunun işidir. Bayifi'de il il firma dizininden yangın ihbar sistemi kuran firmalara bayi listesinden ulaşabilirsiniz.

Dedektör, panel, siren ve kablo gibi ürünlerin toptancılardaki anlık stoklarına pazar sayfasından bakılabilir. Firmanız bu alanda çalışıyorsa kayıt olarak dizine eklenebilirsiniz.