Yangın Alarm Sisteminde Bölge (Zone) Planlaması: Kat, Bölüm ve Dedektör Gruplama Nasıl Yapılır?

Yangın alarmında bölge (zone) nedir ve neden gerekir?

Bölge (zone), yangın alarm panelinin yangını "hangi bölümde" diye bildirebilmesi için dedektörlerin ve manuel çağrı butonlarının bir araya toplandığı konum birimidir. Panel ekranında ya da bölge lambasında "Zon 3" yazması, tahliye eden kişiye ve itfaiyeye aramanın nereden başlayacağını söyler. Bölge planı iyi yapılmamışsa panel alarm verir ama kimse yangını nerede arayacağını bilemez.

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in 77. maddesi yangın bölgesini, yangını haber vermek için kullanılan en büyük birim olarak tanımlar. Yani bölge, panelin yangının yerini söyleyebildiği en kaba çözünürlüktür; bölgeyi ne kadar küçük ve anlamlı tutarsanız yangın o kadar hızlı bulunur.

Bu yazı yangın algılama sistemindeki bölgeyi anlatır. Hırsız alarmındaki bölge (zone) kavramı mantık olarak benzese de başka bir konudur; orada bölge, kapı, pencere ve hareket dedektörlerinin kurulum sırasındaki gruplamasıdır.

Konvansiyonel sistemde bölge hattır, adresli sistemde yazılımdır

Konvansiyonel panelde bölge, panel üzerindeki fiziksel bir hat (devre) demektir. Bir bölgedeki tüm dedektörler ve butonlar aynı kablo hattına paralel bağlanır ve hat sonunda bir hat sonu elemanı bulunur. Hattan alarm geldiğinde panel yalnızca o hattın alarm verdiğini bilir; hangi dedektörün tetiklendiğini söyleyemez. Bu yüzden konvansiyonel sistemde bölge ne kadar büyük olursa arama o kadar uzar.

Adresli sistemde ise dedektörler ve butonlar tek bir halka (loop) üzerinde, her biri kendi adresiyle bağlanır. Bölge burada fiziksel değil mantıksaldır: panel programında hangi adresin hangi bölgeye ait olduğu tanımlanır. Aynı halkadan geçen cihazlar farklı bölgelere dağıtılabilir; sonradan bölge değiştirmek kablo çekmeden programlamayla yapılır. Panel hem bölge hem tek tek cihaz adresini ve yazılı konumunu gösterir. İki yapının farkını konvansiyonel ve adresli panel yazısında ayrıca bulabilirsiniz.

Pratikte sonuç şudur: konvansiyonelde bölge planı aynı zamanda kablo planıdır ve sonradan değişmesi zordur; adresli sistemde bölge planı bir yazılım kararıdır ve bu yüzden kağıt üzerinde en baştan doğru kurgulanıp belgelenmesi gerekir.

Bir bölge kaç metrekare olabilir? Yönetmelik sınırları

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in 77. maddesine göre her bağımsız kat en az bir yangın bölgesi sayılır ve alanı 2000 m²'den büyük olan kat birden fazla yangın bölgesine ayrılır. Bu metin 19 Aralık 2007 tarihli ve 26735 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan ilk halidir; sonraki değişiklikleri ve güncel metni mevzuat.gov.tr'den kontrol etmek gerekir.

Maddeden okunan temel kurallar şunlardır:

• Kat esası: Her bağımsız kat en az bir bölgedir; bir bölge normalde katlar arasında paylaşılmaz.
• Alan: Kat alanı 2000 m²'yi aşıyorsa kat birden fazla bölgeye bölünür.
• Küçük bina istisnası: Toplam inşaat alanı 300 m² veya daha küçük olan bina, kat sayısı ne olursa olsun tek bölge sayılabilir.
• Uzunluk: Bir bölgenin herhangi bir doğrultudaki boyu 100 m'yi geçmemelidir.
• Arama mesafesi: Bölge içinde yangın başlangıcının görsel olarak bulunabilmesi için uzaklık en çok 30 m olmalıdır.
• Sprinkler, gaz söndürme ve duman kontrolü: Akış anahtarı, gazlı söndürme ve duman kontrol sinyalleri ayrı bölge göstergeleriyle izlenir (78, 79 ve 80. maddeler).

Kat, bölüm, kompartıman ve tahliye yönüne göre bölgeleme mantığı

Bölge sınırı, yangının yayılmasını durduran yapısal sınırla ve insanların tahliye yönüyle uyumlu olmalıdır. Yönetmelik alan ve kat esasını verir, ama iyi bir plan bunun üstüne dört ölçüt ekler. Bu ölçütler yönetmelik maddesinden çok mühendislik uygulamasıdır; son kararı proje müellifi ve itfaiye onayı verir.

Birleşik Krallık'ta BS 5839-1 uygulama rehberleri de benzer bir mantık kullanır: bir bölge tek bir kattan fazlasını kapsamamalı (toplam kat alanı 300 m²'nin altındaysa istisna), bölge alanı 2000 m²'yi geçmemeli ve merdiven boşluğu, asansör kuyusu gibi düşey yapılar ayrı bölge sayılmalıdır. Bunlar Türk yönetmeliği değil, yabancı bir uygulama kılavuzudur; yalnızca iyi uygulama örneği olarak ele alınmalıdır.

• Kat: Katlar arasındaki döşeme yangını yavaşlatır; bu yüzden bir bölgeyi iki kata yaymamak hem aramayı hem kumandayı kolaylaştırır.
• Yangın kompartımanı: Yangına dayanıklı duvar ve kapılarla ayrılmış hacimler farklı bölgeler olmalıdır; böylece kapı tutucuların ve havalandırmanın kumandası bölge sınırıyla örtüşür.
• Düşey boşluklar: Merdiven kovası, asansör kuyusu ve şaftlar kat bölgesine katılmaz; kendi bölgelerini alırlar, çünkü duman buralarda katlar arasında hızla taşınır.
• Tahliye yönü: Bölgeler koridor ve çıkış hattı boyunca mantıklı bir sırayla numaralanır; itfaiye girişten yangına doğru yürürken bölge sırası da yön gösterir.
• Özel mahaller: Kazan dairesi, elektrik odası, depo ve mutfak gibi riskli hacimler kendi bölgesinde olursa panel "hangi risk" sorusunu da yanıtlar.

Bir bölgeye kaç dedektör bağlanır?

Yönetmelik bölge için alan ve mesafe sınırı verir; bir bölgeye bağlanacak dedektör sayısını ise koruma alanı hesabı ve panel kapasitesi belirler. Dedektör sayısını belirleyen asıl etken, her dedektörün koruma alanı ve tavan yüksekliğidir; bu hesap TS EN 54 ve TS EN 54-14 çerçevesinde yapılır. Yönetmeliğin 74. maddesi sistemin TS EN 54'e uygun tasarlanıp kurulmasını, 75. maddesi ise TS EN 54-14'e uygunluğu şart koşar.

Konvansiyonelde bir hatta takılabilecek cihaz sayısı panel ve dedektör üreticisinin teknik verisine bağlıdır; hat akımı ve hat sonu elemanı bu sayıyı sınırlar. Adresli sistemde ise bir halkanın taşıyabileceği toplam cihaz sayısı panel modeline göre değişir ve bu sayı bölge sayısını doğrudan sınırlamaz, çünkü bölge yazılımdır. Her iki yapıda da hat kopukluğu, kısa devre ve toprak kaçağı izlenmelidir (74. madde); bunların nasıl bulunacağı ayrı bir arıza arama konusudur.

Pratik kural: bölgeyi dedektör sayısına göre değil, aramayı kolaylaştıracak büyüklüğe göre kurun. Çok sayıda odası olan bir bölgede, odaların kapı üstünde paralel gösterge lambası ya da adresli yazılı konum bilgisi aramayı kısaltır.

Kapı tutucu, havalandırma ve asansör gibi çıkışlar bölgeye nasıl bağlanır?

Yönetmeliğin 82. maddesi, yangında kapı tutucuların serbest bırakılmasını, merdiven ve asansör kovası basınçlandırmasını, duman kontrolünü, acil aydınlatmayı, kilitli kapı ve turnikelerin açılmasını ve itfaiyeye otomatik bildirimi alarm sisteminin yapması gereken işler arasında sayar. Bu çıkışlar "hangi bölgede alarm olursa ne çalışsın" kuralına bağlanır ve bu kuralın yazılı hali neden-sonuç matrisidir.

Bölge planı kumanda mantığının iskeletidir. Örneğin 3. kat bölgesinde alarm olduğunda o kattaki yangın kapısı tutucuları serbest kalır, havalandırma o kata ya da tüm binaya göre durur ve merdiven basınçlandırması devreye girer. Bölge sınırı kompartıman sınırından farklıysa, kapılar yanlış yerde kapanır ya da gereksiz yere tüm bina etkilenir. Ayrıntılı örnekler için neden-sonuç matrisi yazısına bakabilirsiniz.

Çıkış kumandalarını bölgeye bağlarken iki noktaya dikkat edin: kumanda hattı da izlenmeli ve yangında çalışması gereken kabloların yangına dayanım süresi 83. maddeye uygun olmalıdır; ayrıca bina otomasyonu panelden gelen acil komutların önüne geçmemelidir.

Panel, plan ve etiketleme: itfaiye yangını nasıl hızlı bulur?

İtfaiyenin yangını hızlı bulması için panelde görünen bölge adı ile binadaki plan birebir aynı dili konuşmalıdır. Zon 4 yazan bir panel ile "B Blok 2. kat" yazan bir plan arasında bağ yoksa, ekip değerli dakikaları plan çözmeye harcar. Panel yazılımında her bölgeye ve adresli ise her cihaza kısa ve anlaşılır bir konum etiketi girilir.

Yönetmeliğin 77. maddesi ana kontrol panelinin tercihen zemin katta, kolay ulaşılabilir ve sürekli personel bulunan bir yerde olmasını, personel olmayan saatler için tekrarlayıcı panel kurulmasını ister. Birden fazla binaya hizmet veren sistemlerde, en az iki bölgesi olan her binaya ayrı bir tali panel ya da tekrarlayıcı konur. Birleşik Krallık uygulama rehberleri de bölge planlarının kontrol panelinin ve tekrarlayıcıların yanına asılmasını tavsiye eder.

İyi bir etiketleme düzeni şu adımlardan oluşur:

• Bölgeleri kat ve bölüm adıyla adlandırın (örneğin Z05 - 2. Kat Batı Kanadı) ve numaraları sahadaki gerçek yönle uyumlu verin.
• Panelin yanına, bölge sınırlarını ve cihaz adreslerini gösteren, panel etiketleriyle birebir aynı dili kullanan kat planını asın.
• Her dedektörün üzerine ya da tabanına adresini yazın; böylece tavanda panel mesajı ile cihaz eşleştirilebilir.
• Plan ve adres listesini teslim dosyasında saklayın; sonradan yapılan değişikliği hem dosyada hem panelde güncelleyin.
• Bölge etiketlerinin itfaiye uygunluk sürecinde sorulabileceğini unutmayın; ayrıntı için itfaiye uygunluk raporu yazısına bakın.

Örnek 1: Küçük işyerinde bölge planı

Tek katlı, yaklaşık 250 m² bir işyeri düşünelim: satış alanı, ofis ve depo. Toplam inşaat alanı 300 m²'yi aşmadığı için yönetmelik tek bölgeye izin verir; ancak tek bölgeli planda alarm gelince nerede arama yapılacağı belli olmaz.

Daha kullanışlı bir plan, konvansiyonel panelde üç hat kurmaktır: Zon 1 satış alanı, Zon 2 ofis, Zon 3 depo. Depoda yangın çıktığında panel doğrudan Zon 3'ü gösterir; arama mesafesi (30 m) de her bölge için kolayca sağlanır. Kapı üstündeki paralel lamba, kapalı odalarda hangi odanın tetiklendiğini gösterir. Bu tür küçük sistemde 4 bölgeli konvansiyonel panel çoğu zaman yeterlidir; ileride büyüme ya da kat eklenmesi bekleniyorsa adresli panel seçimi daha esnek olur.

Örnek 2: Çok katlı binada bölge planı

Zemin üstü beş katlı, her katı yaklaşık 800 m² olan bir ofis binası ve bir bodrum otopark düşünelim. Her kat 2000 m²'nin altında olduğundan yönetmelik her katı tek bölge sayar; ama koridorun iki yanında yangın kapısıyla ayrılmış kanatlar varsa her kata iki bölge (A ve B kanadı) vermek aramayı ve kapı tutucu kumandasını kolaylaştırır.

Böyle binada adresli sistem mantıklıdır. Önerilen bölge yapısı şöyledir:

• Bodrum otopark: kendi bölgesi; gaz algılama ve havalandırma sinyalleri ayrı gösterge ile izlenir.
• Zemin ve üst katlar: her kat için bir ya da iki bölge, numaralar katla birlikte artar.
• Merdiven kovası: katlardan ayrı, kendi bölgesi; basınçlandırma ve duman kontrolü bu bölgeye bağlanır.
• Asansör makine dairesi ve elektrik odası: ayrı bölgeler; asansörün kata çağrılması ve enerji kumandası bu bölgelere göre yazılır.
• Çatı katı, sprinkler istasyonu ve pompa odası: sprinkler akış anahtarı sinyalleri ayrı göstergeyle (78. madde) panele alınır.

Bölge planı kurulumdan sonra nasıl doğrulanır ve Bayifi'de nerede yardımcı olur?

Bölge planı, kabul testinde her dedektör ve butonun doğru bölgede alarm verdiği, kumanda çıkışlarının doğru bölgeye göre çalıştığı ve etiketlerin plana uyduğu kontrol edilerek doğrulanır. Test sırası ve sesli uyarı ölçümü için kabul testi yazısına göz atabilirsiniz.

Bayifi, bölge planlamasını yapacak kurulumcuları ve ekipmanı sağlayacak toptancıları buluşturan bir dizin ve pazar yeridir. Bölgeli proje için kurulumcu aramak isterseniz bayiler dizinine bakabilir, panel, dedektör ve modül gibi ürünlerin toptancı stoklarını pazar bölümünde görebilirsiniz. Kurulumcu ya da toptancıysanız firmanızı kaydol sayfasından ekleyebilirsiniz.