Duman Dedektörü Kaç Metrekareyi Korur? Yerleşim Aralığı, Tavan Yüksekliği ve Adet Hesabı

Bir duman dedektörü kaç metrekareyi korur?

Noktasal (spot) bir duman dedektörü, bulunduğu noktadan belirli bir yarıçap içindeki alanı korur; bu yüzden asıl ölçüt metrekare değil, odadaki en uzak noktaya olan yatay mesafedir. TS EN 54-14 tabanlı kılavuzlarda duman dedektörü için kullanılan yarıçap tipik tavan yüksekliklerinde yaklaşık 7,5 m'dir (teyit edin). Bu yarıçap kuramsal olarak 100 m² üzerinde bir daire demektir, ancak dedektörler kare düzende dizildiğinde her birine düşen alan yaklaşık 112 m² olur (teyit edin).

Uygulamada tek bir dedektöre 80 m²'den fazla alan düşürülmesi seyrek tercih edilir (teyit edin). Yani soruya kısa cevap şudur: yarıçap kuralı sağlandığı sürece bir duman dedektörü yaklaşık 80 m² ile 110 m² arasında bir alanı koruyabilir; geometrisi uygun olmayan, kirişli ya da yüksek tavanlı odalarda bu alan belirgin biçimde küçülür.

Bu yazıdaki tüm sayısal değerler ikincil kaynaklardan derlenmiştir ve (teyit edin) notuyla gösterilmiştir. Proje yazan mühendis ya da kurulumcu, kullanacağı standardın güncel metninden ve üreticinin tasarım kılavuzundan değerleri teyit etmelidir.

Hangi mevzuat ve standart dedektör yerleşimini belirler?

Türkiye'de çerçeveyi Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik çizer; sayısal yerleşim değerlerini ise yönetmelik değil, atıf yaptığı standartlar verir. Yönetmeliğin yangın ihbar sistemine ilişkin maddelerinde (madde 74 ve 75 civarı, numaraları doğrula) sistemin algılama, uyarı, kontrol ve haberleşme işlevlerini içermesi ve bileşenlerinin TS EN 54 serisine uygun olması istenir.

Otomatik algılama gereken binalarda dedektörlerin TS EN 54-14'e uygun biçimde yerleştirilmesi öngörülür (madde numarasını doğrula). TS CEN/TS 54-14, yangın algılama ve alarm sistemlerinin planlanması, tasarımı, kurulumu, devreye alınması, kullanımı ve bakımı için uygulama kılavuzudur; dedektör alanı, yarıçap, tavan yüksekliği ve duvara uzaklık gibi kuralları burada bulursunuz. Dedektörün kendisi ise duman için EN 54-7, ısı için EN 54-5 ürün standardına göre test edilir.

Hangi binanın otomatik algılama zorunluluğu kapsamına girdiği, yönetmeliğin eki olan yükseklik ve kapalı alan tablolarına bağlıdır. Bu konuda genel çerçeve için bağımsız dedektör mü, yangın alarm sistemi mi rehberine bakabilirsiniz.

Dedektör adedi nasıl hesaplanır? Üç adımlı yöntem

Adet hesabı, odayı yarıçap daireleriyle taramak ve en az dedektörle her noktayı kapsamak esasına dayanır. Yaygın kullanılan kare yerleşimde iki dedektör arası azami mesafe, yarıçapın kök ikiyle çarpımıdır: S = r × √2. r = 7,5 m için bu yaklaşık 10,6 m eder (teyit edin); r = 5 m olan ısı dedektöründe yaklaşık 7,1 m olur (teyit edin).

Kısa formül şöyle özetlenebilir: önce alan bakımından alt sınır N ≥ oda alanı ÷ dedektör başına tasarım alanı bulunur, sonra yarıçap kontrolü yapılır. İkisinden büyük olan adet kullanılır ve sonuç her zaman yukarı yuvarlanır.

• 1) Odayı tara: Oda boyutlarını, tavan yüksekliğini, kiriş, eğim ve bölme duvarlarını plana işaretle; tavana kadar çıkan her bölme ayrı bir mekân sayılır.
• 2) Yarıçap daireleriyle yerleştir: Dedektörleri, odadaki en uzak köşe bile bir dedektöre yarıçap mesafesinden yakın kalacak biçimde dağıt; duvara ve birbirine çok yaklaştırma.
• 3) Adedi yukarı yuvarla: Alan bölümü 1,4 çıkıyorsa 2, 2,1 çıkıyorsa 3 dedektör gerekir; yarıçap kontrolü başarısızsa adedi bir artır.
• Kontrol: Her dedektör için en uzak noktaya mesafe = √(a² + b²) formülüyle hesaplanır; sonuç yarıçaptan küçük olmalıdır.

Tavan yüksekliği dedektör alanını nasıl etkiler?

Tavan yükseldikçe duman tavana ulaşırken seyrelir ve dedektöre geç gelir; bu yüzden standartlar her dedektör tipi için kullanılabilecek azami tavan yüksekliği tanımlar. TS EN 54-14 tablolarını özetleyen kaynaklara göre noktasal duman dedektörü yaklaşık 11 m tavan yüksekliğine kadar kullanılır, sonrasında normalde kullanılmaz ve çok yüksek tavanlarda uygun değildir (teyit edin). EN 54-5 Sınıf 1 ısı dedektörü için sınır yaklaşık 8 m'dir (teyit edin).

Yüksek tavanlı salonlarda (6 m üzeri) dedektörü doğrudan tavana değil, tavanın biraz altına indirmek de önerilir; bir üretici bülteninde ulusal uygulama kılavuzuna atıfla bu mesafe oda yüksekliğinin yaklaşık %5'i olarak verilmektedir (teyit edin). Amaç, tavan altında oluşan sıcak gaz tabakasının dedektörü geçersiz kılmasını önlemektir.

Sınırın aşıldığı mekânlarda (hangar, atrium, büyük depo) noktasal dedektör yerine farklı teknolojiler seçilir. Lineer beam duman dedektörü, aspirasyonlu algılama ve video tabanlı algılama bu tür hacimlerde kullanılan seçeneklerdir.

• Duman dedektörü: kullanım sınırı yaklaşık 11 m tavan yüksekliği (teyit edin).
• Isı dedektörü (EN 54-5 Sınıf 1): kullanım sınırı yaklaşık 8 m (teyit edin).
• 6 m üzeri tavan: dedektörü tavandan aşağı indirme kuralı vardır (teyit edin).
• Sınırın üstü: lineer beam, aspirasyonlu ya da video tabanlı algılama değerlendirilir.

Duvara, kirişe ve eğimli tavana göre yerleşim

Dedektör duvarın hemen dibine takılırsa köşelerdeki hava hareketsiz bölgesine (ölü hava cebi) düşer ve duman geç ulaşır; bu nedenle standartta duvardan asgari bir uzaklık istenir (teyit edin; tipik değer yaklaşık 0,5 m). Dar mekânlarda bu kural gevşetilir: genişliği 1,2 m'den dar mekânlarda dedektörün genişliğin orta üçte birinde olması beklenir (teyit edin).

Kirişli tavanlarda kiriş derinliği belirli bir oranı aşarsa kirişler arası bölmeler ayrı alan sayılır ve her bölme kendi başına değerlendirilir; oran ve ayrı alan sayılması için gereken ölçüler standart tablosundan alınır (teyit edin).

Eğimli tavanda tepe noktası duman ve sıcak havanın toplandığı yerdir; dedektörler tepe çizgisine yakın yerleştirilir ve eğim arttıkça izin verilen yarıçap ve alan standartlarda eğime bağlı olarak değişir (teyit edin). Alman uygulama kılavuzunda yarıçap ve alan değerleri eğim eğrilerine göre verilir (teyit edin). Havalandırma menfezi yakınına dedektör konmaz; hava akımı dumanı dedektörden uzaklaştırır.

Örnek hesap 1: 120 m² düz tavanlı ofis katı

Varsayım: 10 m × 12 m = 120 m² açık ofis, tavan yüksekliği 3 m, düz tavan, kiriş yok; duman dedektörü yarıçapı 7,5 m ve tasarım alanı 80 m² kabul edilmiştir (teyit edin). Sonuç iki dedektördür.

• Alan kontrolü: 120 ÷ 80 = 1,5; yukarı yuvarlayınca en az 2 dedektör.
• Yarıçap kontrolü (tek dedektör): Odanın tam ortasına konan dedektörün en uzak köşeye mesafesi √(5² + 6²) = 7,81 m; bu değer 7,5 m'yi aşar, tek dedektör yetmez.
• İki dedektör yerleşimi: 10 m'lik genişliğin ortasında, 12 m'lik uzunluğun 3 m ve 9 m noktalarına ikişer dedektör konur; aralarındaki mesafe 6 m'dir ve 10,6 m sınırının altındadır.
• Yeniden kontrol: En uzak köşe mesafesi √(5² + 3²) = 5,83 m; 7,5 m'nin altındadır. Her dedektöre düşen alan 60 m²'dir ve 80 m² sınırını aşmaz.
• Sonuç: 120 m²'lik düz tavanlı ofis katı için 2 duman dedektörü; ofis tavana kadar çıkan bölmelerle odalara ayrılırsa her oda ayrı hesaplanır.

Örnek hesap 2: koridorlu otel katı

Varsayım: katta 40 m uzunluğunda, 2 m genişliğinde tek bir koridor vardır; koridorun iki yanında 10'ar adet toplam 20 oda (her biri 4 m × 5 m = 20 m²) bulunur, tavan yüksekliği 2,7 m'dir. Yarıçap 7,5 m kabul edilmiştir (teyit edin). Kat başına 23 dedektör çıkar; banyolar, buhar nedeniyle proje kararına bağlıdır ve bu hesaba dahil değildir.

• Odalar: 20 m² alan 80 m² sınırının çok altındadır; dedektörü odanın ortasına koyunca en uzak köşe √(2² + 2,5²) = 3,2 m'dir. Her oda için 1 dedektör, toplam 20 dedektör.
• Koridor yarıçap hesabı: Koridor 2 m genişliğinde olduğundan dedektör orta hatta konunca yanal uzaklık 1 m'dir; boyuna erişim √(7,5² − 1²) = 7,43 m, yani teorik azami aralık yaklaşık 14,9 m. Alman uygulamasında dar koridor (3 m altı) için aralık 15 m olarak geçer (teyit edin).
• Koridor adedi: 40 ÷ 14,9 = 2,7; yukarı yuvarlayınca 3 dedektör. Eşit aralıkla 6,7 m, 20 m ve 33,3 m noktalarına konur; aralarındaki mesafe 13,3 m'dir.
• Kat toplamı: 20 oda + 3 koridor = 23 dedektör. 10 katlı bir binada 230 dedektör ve bunların bölge (zone) planı çıkar.
• Ek dikkat: Koridor sınırını daha temkinli seçen projeler (ör. 10,6 m aralık) aynı koridor için 4 dedektör çıkarır; bu durumda kat toplamı 24 olur.

Konutta bağımsız dedektör ile projeli sistem farkı

Konutlarda yaygın olan bağımsız dedektör kendi pili ve sireniyle çalışır, ürün standardı EN 14604'tür ve yerleşimi çoğunlukla üretici kılavuzundaki sade kurallarla (koridor, yatak odası önü, her katta en az bir adet gibi) yapılır. Alan ve yarıçap hesabı bu cihazlarda genellikle ürün kılavuzunda özetlenmiştir.

Projeli yangın alarm sistemi ise dedektörlerin panele bağlandığı, TS EN 54 serisine göre kurulan ve TS CEN/TS 54-14'e göre projelendirilen sistemdir. Bu sistemde her dedektörün alanı, yarıçapı, bölgesi (zone) ve adresi proje paftasında gösterilir; bölge planlaması de adet hesabı kadar önemlidir. Dedektör tiplerinin farkı için duman dedektörü türleri rehberine bakabilirsiniz.

Proje ve kurulumcu: Bayifi'de nereden başlanır?

Dedektör adedi ve yerleşimi bir tablo hesabından çok, binayı görüp ölçen bir projecinin işidir; bu nedenle kat planıyla birlikte keşif ve proje çizimi isteyin. Bayifi'de il il firma dizininden yangın ihbar sistemi kuran kurulumcuları bayi listesinde ya da bayi haritasında bulabilirsiniz.

Dedektör, panel ve aksesuar için toptancıların stoktaki ürünlerine pazar sayfasından bakılabilir; firmanızı dizine eklemek isterseniz kaydol sayfasını kullanabilirsiniz.