Kuru Temizleme ve Çamaşırhane Yangın Güvenliği: Kurutma Makinesi, Çözücü Deposu, Tiftik Birikimi ve Kamera

Kuru temizleme ve çamaşırhanede yangın riski nereden gelir?

Bu işletmelerde yangın riski dört kaynaktan beslenir: kurutma makinelerindeki tiftik, parlayıcı çözücü buharı, kazan ve buhar hattı gibi sıcak yüzeyler ve yoğun yüklü elektrik tesisatı. Hepsinin ortak noktası, makinelerin gün boyu çalışması ve ortamda yanmaya hazır malzemenin (tekstil, tiftik, çözücü, ambalaj) bol bulunmasıdır.

Küçük bir mahalle kuru temizlemecisinde de, onlarca makineli endüstriyel çamaşırhanede de mantık aynıdır: ısı kaynağını yanıcıdan ayırmak, yangın başlarsa erken fark etmek ve sizi ya da izleme merkezini hemen haberdar etmek. Önce önleme, sonra algılama, en son müdahale sırası doğru bir yaklaşımdır.

Aşağıdaki bilgiler genel rehber niteliğindedir. Binanızın projesine ve işlettiğiniz makine tiplerine göre kesin tedbirler, il itfaiye müdürlüğünün ve yangın projesini hazırlayan mühendisin değerlendirmesiyle belirlenir.

Kurutma makinesi yangınlarının sebepleri: tiftik, filtre ve egzoz kanalı

Kurutma makinesi yangınlarının en bilinen sebebi temizlenmeyen tiftiktir. ABD Ulusal Yangından Korunma Birliği (NFPA) verilerine göre evlerde çamaşır ve kurutma makinesi yangınlarının önde gelen sebebi, yüzde 29 ile temizlik yapılmamasıdır; kurutma makinesi yangınlarında ilk tutuşan maddeler arasında giysiler yüzde 30, toz, elyaf ve tiftik yüzde 27 payla ilk sıradadır. Endüstriyel makinelerde rakamlar farklı olsa da mekanizma aynıdır: sıcak hava, ince lif ve yetersiz hava akışı bir araya gelir.

Tiftik hem makinenin içinde hem de egzoz kanalında birikir. Kanal tıkandıkça hava akışı düşer, makinenin içi ısınır ve termostat korumaları zorlanır. Esnek alüminyum kanallar tiftik tutmaya yatkındır; kısa, düz ve metal sert kanal daha az birikim yapar.

Tutuşma ihtimalini artıran başka etkenler de vardır:

• Filtre temizliği: Tiftik filtresi her yük sonrası boşaltılmalı, filtre gözleri tıkanmışsa yıkanıp kurutulmalıdır.
• Egzoz kanalı: Makineden dışarıya giden kanal düzenli aralıklarla tamamen temizlenmeli; dış çıkıştaki kapakçık ve kuş teli kontrol edilmelidir.
• Makine arkası ve altı: Biriken lif yığınları elektrik motoruna ve ısıtıcıya yakın olduğu için süpürülüp alınmalıdır.
• Yağlı tekstil: Bitkisel yağ veya yemek yağı bulaşmış havlu ve önlükler kurutmada kendi kendine ısınabilir; üretici talimatındaki soğutma programı bitmeden makine boşaltılmamalıdır.
• Aşırı yükleme: Makine kapasitesinin üstünde yük, hava akışını azaltır ve kurutma süresini uzatır.
• Gaz yakıtlı makineler: Brülör ve yanma havası girişi tiftikten arındırılmalı, bakım yılda en az bir kez servisle yapılmalıdır.
• Vardiya sonu: Kurutma makinesi çalışırken işyeri boş bırakılmamalı, gece makine çalışır halde bırakılmamalıdır.

Çözücü depolama ve havalandırma: perkloretilen ve hidrokarbon farkı

Çözücünün türü, yangın riskinin düzeyini ve alınacak tedbirleri doğrudan belirler. Perkloretilen (perc) yanıcı olmayan bir çözücüdür; sorunu yangından çok sağlık ve çevre kaynaklı zehirliliğidir. Hidrokarbon (petrol türevi) çözücüler ise yanıcıdır; buharları birikip bir kıvılcıma ya da sıcak yüzeye rastlarsa tutuşabilir. Yangın dedektörü ve alarm planı bu fark gözetilerek yapılmalıdır.

ABD'de kuru temizleme tesislerine özel NFPA 32 (Kuru Temizleme Tesisleri Standardı) çözücü sınıfına göre yapı ve koruma şartları tanımlar; yanıcı çözücü kullanan işletmelerde kuru temizleme odasının yangına dayanıklı bölmeyle ayrılması, sızıntıyı tutacak eşik veya kanal bulunması ve kapıların yanında portatif söndürücü yer alması bu yaklaşımın örnekleridir. Bu bir ABD standardıdır; Türkiye'de geçerli şartları itfaiye müdürlüğü ve proje müellifiyle teyit edin, ancak mantığı yol göstericidir.

Çözücü depolama ve kullanımında temel kurallar şunlardır:

• Çözücü varillerini kapalı kapaklı, devrilmeyecek ve sızıntıyı tutacak bir tavada saklayın.
• Depoyu ısıtıcıdan, kazandan, elektrik panosundan ve çıkış yolundan uzak tutun; sigara içmeyi her yerde yasaklayın.
• Çözücü transferini kapalı sistemle yapın; döküntüyü hemen kuru emici malzemeyle toplayın ve ıslak bezleri kapaklı metal kutuda bekletin.
• Havalandırmayı yerden yapın; çözücü buharı havadan ağır olduğu için çekiş yer seviyesine yakın olmalıdır.
• Yanıcı çözücü bulunan alanda elektrik armatürü, anahtar ve prizlerin ortama uygun (patlamaya dayanıklı veya tek başına uygun korumalı) tipte olduğunu elektrik mühendisiyle teyit edin.
• Çözücü güvenlik bilgi formunu (SDS) makinenin yanında bulundurun; çalışanlara bir kez okutun.

Kazan ve buhar dairesi, sıcak yüzey riski

Kazan ve buhar hattı, kuru temizleme ve çamaşırhanede sürekli bir ısı kaynağıdır; bu yüzden yanıcı malzeme ile aralarındaki mesafe ve kazan dairesinin yönetmeliğe uygunluğu başlı başına önemlidir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in kazan dairesi ve gaz kullanılan alanlara ilişkin maddeleri (54 ve 55. maddeler) bu açıdan okunmalıdır.

Yönetmeliğin doğal gaz veya LPG ile çalışan kazan dairelerine ilişkin şartları arasında; gaz sayacının kazan dairesi dışında bulunması, ana gaz vanasının ve ana elektrik şalterinin dışarıdan kolay ulaşılır olması, kapalı mekânlarda doğal veya mekanik havalandırma ile gaz dedektörü bulunması, LPG'li kazan dairesinin bodrumda olmaması ve gaz algılandığında kapanan otomatik vana yer alır. Kazan dairesini işletecek kişinin kazan operatörü belgesi taşıması da aranır.

Uygulamada şu noktalara bakılır:

• Buhar ve sıcak su borularının çıplak kalan bölümleri yalıtılmalı; boru yakınına çuval, ambalaj ve temiz tekstil istiflenmemelidir.
• Kazan dairesi depo olarak kullanılmamalı; çözücü, boya veya karton burada bekletilmemelidir.
• Ütü presleri ve buhar ütü istasyonlarının kablo ve fişleri sağlam, aşırı yük taşımayan hatlardan beslenmelidir.
• Kazan dairesine giden yol açık tutulmalı, ana vana ve şalterlerin önü kapatılmamalıdır.
• Kazan dairesinde yönetmelikte belirtilen tipte kuru kimyevi tozlu söndürücü bulunmalıdır.

Duman ve ısı dedektörü yerleşimi, gaz sızıntısı sensörü

Kurutma ve ütü alanlarında klasik duman dedektörü yanlış alarm üretmeye yatkındır, çünkü buhar, tiftik ve toz duman gibi algılanabilir. Bu bölgelerde genellikle ısı dedektörü (sabit sıcaklık veya ısı artış hızı tipi) tercih edilir; duman dedektörü ise depo, ofis ve teslim bölümü gibi temiz alanlarda kullanılır. Doğru seçim, mekânın koşuluna göre kurulumcu ve proje müellifi tarafından yapılır.

Adresli veya geleneksel yangın alarm sistemi cihazları EN 54 serisine uygun olmalıdır: EN 54-2 yangın alarm kontrol paneli, EN 54-5 ısı dedektörleri, EN 54-7 nokta tipi duman dedektörleri. Sıcak ve nemli ortamda dedektörün çalışma sıcaklığı sınıfı (örneğin kurutma tavanı yakınında yüksek sınıf) üretici belgesinden teyit edilmelidir.

Yerleşim ve algılama için şu esaslar işe yarar:

• Kurutma makinesi ve ütü hattı üzerinde, tavanda ısı dedektörü; makinelerin doğrudan egzoz akımı altına koyulmaması.
• Kazan dairesi ve çözücü deposunda ortama uygun dedektör ile çıkış kapısında manuel buton.
• Doğal gaz veya LPG kullanılan her kapalı mekânda gaz sızıntısı sensörü; doğal gaz hafif olduğu için tavana yakın, LPG ağır olduğu için zemine yakın konumlandırılır.
• Hidrokarbon çözücü buharı için parlayıcı gaz algılama (alt patlama sınırı yüzdesi ölçen) sensör; yanıcı gaz dedektörlerinin performans gereklilikleri EN 60079-29-1 standardında tanımlanır.
• Perkloretilen yanıcı olmadığı için standart parlayıcı gaz sensörü onu algılamaz; perc kaçağı için çözücüye özel sensör gerekir.
• Gaz sensörünün çıkışı, mümkünse otomatik gaz vanasına ve siren ya da alarm paneline bağlanmalıdır; ayrıntı için bağımsız duman dedektörü ile yangın alarm sistemi karşılaştırması yardımcı olur.

Gece alarmı: işletme kapandıktan sonra yangını kim fark eder?

Bu işletmelerde yangınların önemli bir kısmı kapanıştan sonra, makineler soğuma aşamasındayken ya da yeni kapatılmışken başlar. Bu yüzden gece alarmı, yangın bildirimini dükkân sahibine veya 7/24 izleme merkezine iletebilmelidir. Yangın paneli yalnızca bina içinde ses veriyorsa, yan dükkânlardan biri fark edene kadar gecikme yaşanır.

Yangın paneli ve hırsız alarmı ayrı sistem olabilir veya aynı hatta birleştirilebilir; ancak yangın devresi kapanışta devre dışı bırakılmamalıdır. Güç kesintisi için yedek akü ve iletişim kesintisine karşı ikinci bir hat (örneğin GSM) önerilir. Şehir şebekesindeki arızalarda cihazın size bildirim gönderdiğini düzenli testle doğrulayın.

Pratik gece düzeni için şu adımlar önerilir:

• Kapanıştan önce kurutma makinelerinin soğutma çevrimi bittikten sonra boşaltıldığını ve tiftik filtrelerinin boş olduğunu kontrol edin.
• Gaz ana vanasını ve çözücü pompalarını kapatın; mümkünse otomatik gaz vanasını alarm sistemine bağlayın.
• Yangın paneli kapanışta kapatılmasın; hırsız alarmı ise kurulum ve çıkış gecikmesiyle devreye alınsın.
• Panelin bildirimini cep telefonuna ve en az bir ikinci kişiye gönderin; test mesajını ayda bir doğrulayın.
• Acil durumda herkesin ne yapacağı yazılı olsun; ayrıntı için acil durum eylem planı ve tahliye tatbikatı rehberine bakın.

Müşteri emanet giysi iddialarına karşı kamera

Kamera yangını önlemez; asıl değeri, teslim aldığınız ve verdiğiniz giysilerle ilgili iddialarda olayın akışını göstermesidir. Kayıp, hasar, yanlış teslim ve çalınma iddialarında en çok işe yarayan görüntü; teslim tezgâhı, kasa, emanet askı alanı, çıkış kapısı ve arka kapıyı kapsayan kayıttır.

Kamera seçerken buhar, nem ve tiftik koşulları dikkate alınmalıdır. Toz ve su korumasında IEC 60529 uyarınca IP sınıfı (en az IP65 gibi) değerlendirilir; mercek buğulanırsa görüntü işe yaramaz. Kurutma ve ütü bölgesinde kamerayı doğrudan buhar çıkışının önüne koymayın. Güç ve veri için tek kabloyla PoE (IEEE 802.3af/at) kolaylık sağlar; kaydı NVR'da tutmak, kamera çalınsa bile kaydın güvende kalmasını sağlar.

Kişisel veri tarafında şunlara dikkat edin:

• Müşteri alanındaki kamera için 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'ndaki aydınlatma yükümlülüğü gereği girişte okunaklı bir bilgilendirme levhası bulundurun.
• Soyunma, deneme kabini veya tuvalet gibi mahremiyet alanlarına kamera koymayın.
• Kayıtlara erişimi sınırlandırın; erişim izni olan kişilerin listesini tutun ve şifreyi paylaşmayın.
• Çalışanları kameradan haberdar edin; kamerayı yalnızca güvenlik ve uyuşmazlık amacıyla kullanın.
• Her teslimde numaralı fiş verin ve giysi etiketini kamera görüntüsüyle eşleştirilebilir hale getirin; uyuşmazlıkta tarih ve saati hızla bulabilirsiniz.
• Uzun süre kayıt tutacaksanız disk kapasitesini kamera sayısı, çözünürlük ve kayıt süresine göre hesaplayın; ayrıntı için mali müşavirlik ve arşiv yangın riski rehberi benzer saklama kurallarını anlatır.

İtfaiye yönetmeliğine göre bu işletmelerin yangın tedbir kapsamı

Kuru temizleme tesisleri, Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'te (Resmî Gazete 19.12.2007, sayı 26735) endüstriyel yapılar arasında sayılır; parlayıcı sıvı depolayan yerler ise yüksek tehlikeli yerler kapsamında değerlendirilebilir. Çamaşırhaneye özgü ayrı bir hüküm yoktur; çamaşırhane, kullanımına ve büyüklüğüne göre genel hükümlere göre ele alınır.

Yönetmelikteki genel yükümlülükler arasında; yangın söndürme tesisat ve malzemesinin amacı dışında kullanılmaması, belirli yapılarda tahliye planının girişte bulundurulması ve bina sahibi ya da yöneticisinin sorumluluğu yer alır. Kazan dairesi ve gaz kullanılan alanlar için ayrı hükümler vardır. Dedektör, söndürücü sayısı, otomatik söndürme, acil aydınlatma ve itfaiye uygunluk raporu gibi ayrıntılar ise yapının alanına, katına ve kullanımına göre değişir.

Bu yüzden işletme sahibi için en güvenli yol şunlardır: işyerinizin bağlı olduğu il veya ilçe itfaiyesine uygunluk şartlarını sorun, yangın projesini ve uygulamasını bir yangın güvenliği mühendisi veya deneyimli bir firmaya yaptırın ve yılda bir periyodik bakım yaptırın. Gerekli kapsamı ve tarihleri, itfaiye müdürlüğünden güncel haliyle teyit edin.

Kurulumcu için keşif kontrol listesi

Kurulumcu işletmeye gittiğinde aşağıdaki başlıkları sırayla tarayarak hem yangın hem hırsızlık hem de kamera ihtiyacını tek keşifte çıkarabilir. İşletme sahibi de bu listeyi keşfe gelen firmaya vererek işi netleştirebilir.

Keşifte not alınacak başlıklar:

• Çözücü türü (perkloretilen, hidrokarbon veya başka) ve depolama miktarı; deponun konumu ve havalandırması.
• Kurutma makinesi sayısı, yakıt türü (elektrik, gaz, buhar) ve egzoz kanalı uzunluğu; tiftik temizliği yapılıyor mu.
• Kazan veya buhar dairesinin konumu, yakıt türü, gaz vanası ve elektrik şalteri erişimi.
• Tavan yüksekliği, buhar yoğunluğu ve sıcaklık; her bölge için ısı ya da duman dedektörü tercihi.
• Gaz sızıntısı sensörü gereken mekânlar ve otomatik vana imkânı.
• Yangın panelinin yeri, yedek akü, GSM veya internet üzerinden bildirim ve 7/24 izleme merkezi bağlantısı.
• Kapı, çıkış yolu, acil aydınlatma ve yönlendirme levhaları; kapalı mekânların tahliye süresi.
• Kamera noktaları: teslim tezgâhı, kasa, emanet alanı, çıkış, arka kapı ve çözücü deposu; ortamın nem ve buhar durumu.
• Elektrik panosu ve kablo durumu; aşırı yük, ek yapılı kablolar ve ısınan fişler.
• Çalışan sayısı, vardiya düzeni ve acil durum eğitimi.

Bayifi bu konuda nerede devreye girer?

Bayifi, güvenlik kamerası, alarm ve yangın ihbar sistemi kurulumcuları ile toptancıları buluşturan bir B2B pazar yeri ve il il firma dizinidir. Kuru temizleme veya çamaşırhane için keşif yapacak bir kurulumcu aramak isterseniz bayiler sayfasından ilinize göre arama yapabilirsiniz.

Kurulumcular, projede gereken dedektör, panel, kamera ve NVR için pazar bölümünde toptancıların anlık stoklu ürünlerine bakıp tek talep ile birden fazla toptancıdan teklif isteyebilir. Firmanızı dizine eklemek için kaydol sayfası kullanılır.