Teknik Şartnamede Marka Belirtilebilir mi? Veya Muadili İbaresi, Performans Kriteri ve Kamu İhalesi Kuralları

Teknik şartnamede marka ve model belirtilebilir mi?

Kamu ihalesinde kural olarak hayır: teknik şartnamede belli bir marka, model, patent, menşe, kaynak veya ürün belirtilemez ve belirli bir marka ya da modele yönelik özellik ve tanımlamalara da yer verilemez. Bu yasak yalnızca marka adını değil, tek bir ürünün katalog özelliklerini birebir kopyalayan cümleleri de kapsar.

Özel sektörde durum farklıdır. Bir site yönetimi, fabrika ya da konut sahibi kendi parasıyla yapacağı işte markayı şartnameye yazabilir; 4734 sayılı Kanun yalnızca kamu kaynağı kullanan idareler için geçerlidir. Bu rehber önce kamu kuralını, sonra marka bağımsız yazımın pratik yöntemini ve en sonda özel sektör seçeneğini anlatır.

Bu yazı, mevcut güvenlik kamerası projesi için teknik şartname rehberinden farklı olarak şartnamenin tamamını değil, yalnızca marka bağımsız ifade biçimini ele alır.

4734 madde 12 ve Mal Alımı Yönetmeliği ne söylüyor?

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 12. maddesi, teknik kriterlerin verimliliği ve fonksiyonelliği sağlamaya yönelik olmasını, rekabeti engelleyici hususlar içermemesini ve bütün istekliler için fırsat eşitliği sağlamasını şart koşar. Aynı madde, varsa ulusal ve/veya uluslararası teknik standartlara uygunluğu sağlayan düzenlemelerin yapılacağını da belirtir.

Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği'nin 14. maddesi bu çerçeveyi alım türüne uygular. Kamera, NVR, alarm paneli gibi mal alımlarında teknik şartname bu maddeye göre hazırlanır; hizmet ve yapım işlerinin kendi yönetmelikleri vardır, kapsamı ihale türüne göre kontrol edin.

• Rekabet ve fırsat eşitliği: teknik kriterler hiçbir istekliyi baştan dışarıda bırakacak biçimde yazılamaz.
• Marka yasağı: belirli marka, model, patent, menşe, kaynak veya ürün belirtilemez; belirli bir markaya yönelik özellik de yazılamaz.
• Standart önceliği: varsa ulusal standart ve dengi uluslararası standarda uygunluk istenebilir; ulusal standart yoksa yalnızca uluslararası standart esas alınır.
• İstisna: ulusal ve/veya uluslararası standart bulunmuyorsa ya da teknik özellikler tanımlanamıyorsa 'veya dengi' ifadesiyle marka veya model belirtilebilir.
• Açıklık: şartname hükümleri ihale komisyonu ile muayene ve kabul komisyonunun değerlendirmesinde tereddüt oluşturmayacak kadar net olmalıdır.
• Uyum: teknik şartname, idari şartnamedeki yeterlik kriterleri ve belgelerle çelişmemelidir.

Marka neden yazılmaz? Rekabet, şikâyet ve itiraz yolları

Marka yazılmamasının gerekçesi, kamu kaynağının en uygun şartlarla kullanılması için bütün yeterli isteklilerin teklif verebilmesidir. 4734 sayılı Kanun'un 5. maddesi idareleri saydamlık, rekabet, eşit muamele ve kaynakların verimli kullanılması ilkelerini sağlamakla sorumlu tutar; tek markaya göre yazılmış şartname bu ilkelerle çelişir.

Şartnamenin belirli bir markaya yönlendirdiğini düşünen aday veya istekli, 4734 sayılı Kanun'un 54 ve 55. maddeleri uyarınca önce idareye şikâyet, ardından Kamu İhale Kurumu'na itirazen şikâyet başvurusunda bulunabilir. İhale dokümanına ilişkin şikâyetin, ihale veya son başvuru tarihinden en geç üç iş günü öncesine kadar yapılması gerekir; bu nedenle şartname hemen okunmalıdır.

Kurul incelemesinde hukuka aykırılık tespit edilirse ihalenin iptaline ya da idarece düzeltici işlem yapılmasına karar verilebilir. Bu rehber belirli bir Kurul veya Danıştay karar numarasına dayandırılmamıştır; ölçüt, yukarıdaki kanun metnindeki rekabet, fırsat eşitliği ve markaya yönelik tanımlama yasağıdır. Güncel emsal kararlar için Kamu İhale Kurumu'nun yayımladığı kararları ihale türünüz ve ürün grubunuz üzerinden ayrıca inceleyin.

Kamu ihalelerinin genel işleyişi için kamu ihaleleri ve güvenlik sistemi projeleri rehberine de bakabilirsiniz.

'Veya muadili' ya da 'veya dengi' ibaresi ne zaman kullanılır?

'Veya dengi' ibaresi bir kolaylık değil, kanundaki dar bir istisnadır: yalnızca ilgili ulusal veya uluslararası standart bulunmadığında ya da özellikler başka türlü belirlenemediğinde ve marka ile birlikte yazılmak şartıyla kullanılabilir. Önce ölçülebilir tanım denenmeli, tanımlanamıyorsa istisnaya gidilmelidir.

Kanun ve yönetmelik metinlerinde geçen ifade 'veya dengi'dir; sektörde 'veya muadili', 'veya eşdeğeri' ve 'veya benzeri' gibi söyleyişler de kullanılır. Bu rehberde konuşma dilindeki karşılığı olarak 'muadil' sözcüğü geçse de, kamu şartnamesinde mevzuattaki ifadeyi esas almak daha güvenlidir.

• Denklik kıstasını yazın: 'dengi' sözcüğü tek başına yeterli değildir; hangi özelliklerin aynı ya da daha iyi olması gerektiği şartnamede ölçülebilir biçimde belirtilmelidir.
• İspat yöntemini yazın: isteklinin dengi ürünü hangi belgeyle göstereceği (katalog, uygunluk belgesi, test raporu) açıkça belirtilmelidir.
• Tek ürüne kapı kapamayın: 'veya dengi' ibaresi yazıldı diye marka, sonuçta tek ürünü karşılayan ölçütlerle birlikte kullanılıyorsa yönlendirme sorunu ortadan kalkmaz.
• Değerlendirme kuralı: denklik değerlendirmesini kimin ve hangi aşamada yapacağı (ihale komisyonu, muayene ve kabul) önceden bellidir.

Ürünü performans ve ölçülebilir kriterle nasıl tanımlarsınız?

Marka bağımsız şartnamenin temeli, ürünü adıyla değil işleviyle tanımlamaktır: her madde bir ölçüm, bir standart ya da bir test ile doğrulanabilmelidir. 'Yüksek kaliteli' veya 'üstün görüntü' gibi ifadeler denetlenemez; 'en az 4 MP' veya 'IP67' denetlenebilir.

• Çözünürlük ve kare hızı: sensör çözünürlüğü (ör. en az 2560x1440) ve belirtilen çözünürlükte saniyedeki kare sayısı (ör. en az 25 fps).
• Düşük ışık: renkli modda en yüksek kabul edilen minimum aydınlatma değeri (lux) ve test koşulu (diyafram, ışık kaynağı).
• Koruma sınıfı: toz ve su için IP kodu (IEC 60529), darbe için IK kodu (IEC 62262).
• WDR: geniş dinamik aralık değeri dB olarak (ör. en az 120 dB) ve gerçek WDR mi dijital iyileştirme mi olduğu.
• Analitik: sanal çit, bölge ihlali, yüz veya plaka algılama gibi işlevler; işlevin ne yaptığı ve kabul testinde nasıl doğrulanacağı.
• Ağ ve güç: IEEE 802.3af/at/bt sınıfı PoE ve ONVIF profil uyumu (ör. Profile S, Profile T).
• Kayıt kapasitesi: kanal başına bit hızı ve istenen gün sayısı; yaklaşık depolama için GB/saat = Mbit/s x 0,45 (1 Mbit/s yaklaşık 0,45 GB/saat).
• Çalışma koşulu: çalışma sıcaklığı ve nem aralığı, besleme gerilimi.

Tek markaya yönlendiren kriterlerden nasıl kaçınılır?

Marka adı yazılmasa bile yalnızca bir üreticinin ürünlerinde bulunan bir özellik şart koşulursa şartname dolaylı olarak o markaya yönlenir. Bu tür ifadeler Kanun'un 'belirli bir marka veya modele yönelik özellik ve tanımlama' yasağına girer.

Ayrıca ölçülebilir görünen ama yalnızca tek ürünün karşılayabildiği ince sınır değerler de aynı sonucu doğurur: gerçek ihtiyaçtan çok katalog değerinin yuvarlanmış hâli gibi görünen bir 'tam 2,8 mm lens' veya '0,0005 lux' kısıtı bunun tipik örneğidir. Gerçek ihtiyacı (görüş alanı, gece görüntü kalitesi) yazıp aralık vermek rekabeti korur.

• Kayıt sıkıştırma türü: H.265 (ITU-T H.265 / ISO/IEC 23008-2, 'yüksek verimli video kodlaması') ve H.264 gibi standart kodekleri yazın; bir üreticinin kendi adını taşıyan 'akıllı kodek' modlarını zorunlu tutmayın.
• Tescilli protokol: üreticiye özgü protokol, SDK ya da bulut hesabı şart koşmak yerine açık arayüz isteyin; kamera ve kayıt cihazı arasında ONVIF uyumu bunun yaygın yoludur.
• Dosya biçimi: kayıtların yalnızca üreticinin oynatıcısıyla izlenebildiği biçimler yerine standart biçime dışa aktarım veya oynatıcı bağımsız dışa aktarım isteyin.
• Tek lens ve tek gövde ölçüsü: hâlihazırda tek ürünün sahip olduğu gövde boyutu, renk veya ağırlık gibi özellikleri yalnızca gerçekten bir işlevi varsa yazın.
• Sayısal sınırlar: 'en az' ve 'en çok' aralıklarını gerçek ihtiyaca göre, birkaç üreticinin karşılayabileceği genişlikte tutun.
• Mevcut sisteme ekleme: var olan sistemle uyum gerekiyorsa markayı değil, gereken arayüzü, protokolü ve işlevi yazın.

Zayıf ve iyi şartname ifadesi karşılaştırması

Aynı ihtiyaç üç farklı biçimde yazılabilir; aşağıdaki örnekler uydurma bir ürün özelliğiyle hazırlanmıştır ve yalnızca yazım farkını göstermek içindir.

Zayıf örnek (markalı): 'X Marka Y-4000 model 4 MP dome kamera.' Bu cümle kamu ihalesinde Kanun'un marka yasağına aykırıdır ve hangi özelliğin gerçekten gerektiği belli değildir.

Zayıf örnek (dolaylı yönlendirme): 'X Marka Smart Codec Plus ve üreticinin yönetim yazılımıyla uyumlu 4 MP dome kamera.' Marka adı yoktur ama tek üreticiye ait özellikler zorunlu tutulmuştur.

İyi örnek: 'Sabit lensli dome kamera; sensör çözünürlüğü en az 2560x1440 (4 MP), bu çözünürlükte en az 25 kare/sn; renkli modda en fazla 0,01 lux; WDR en az 120 dB; IR aydınlatma mesafesi en az 30 m; IP67 ve IK10; H.264 ve H.265 sıkıştırma; IEEE 802.3af ile beslenebilen; ONVIF Profile S ve Profile T uyumlu; çalışma sıcaklığı -30 ile +60 derece.'

İyi örnekte her satır bir ölçüm, katalog belgesi ya da test raporuyla kontrol edilebilir. Teklif sahibi, aynı özellikleri karşılayan farklı üreticilerin ürünlerini sunabilir; idare de kabul aşamasında aynı listeyi test eder.

Özel sektör projesinde markalı şartname yazılabilir mi?

Özel sektör projesinde markalı şartname yazılabilir, çünkü 4734 sayılı Kanun özel kişilerin kendi kaynaklarıyla yaptıkları alımlara uygulanmaz. Sözleşme serbestisi içinde işveren, kamera ve kayıt cihazı için belirli bir marka ya da seriyi isteyebilir.

Markalı şartnamenin tipik gerekçeleri şunlardır: mevcut sisteme ekleme yapılması, işletme ekibinin belirli bir yazılıma alışkın olması, yedek parça ve servis ağı, merkezi bir yönetim yazılımı ya da kurumsal bir standardın bulunması. Bu gerekçeler şartnamenin başına yazılırsa sonradan tartışma azalır.

Markalı yazarken bile 'veya eşdeğeri' seçeneğini bırakmak ve eşdeğerlik ölçütünü yazmak, hem daha rekabetçi teklif almayı hem de uygulayıcıya esneklik vermeyi sağlar. Bu seçeneğin sınırı, kamera projesi paftasında kullanılan cihaz tanımlarıyla şartnamenin uyumlu olmasıdır.

Özel sektörde markalı seçenek düşünürken de ürünün yasal ve teknik şartlarını üretici belgesinden teyit edin.

• Gerekçeyi yazın: neden bu marka olduğu şartnamenin girişinde belirtilsin.
• Eşdeğerlik ölçütü: kabul edilecek alternatiflerin asgari özellikleri listelensin.
• Entegrasyon testi: farklı marka teklif edilirse mevcut sistemle çalıştığının nasıl gösterileceği yazılsın.
• Garanti ve servis: markadan bağımsız olarak sorumlu tarafın kim olduğu belirlensin.

Bayifi bu süreçte nerede devreye girer?

Şartnameyi yazanlar ve teklif hazırlayanlar için Bayifi iki yerde işe yarar: pazar sayfasında toptancıların güncel stoklu ürünlerini karşılaştırabilir, birden fazla toptancıdan tek talepte teklif isteyebilirsiniz; markalar sayfasında ise ürün gruplarını ve markaları tarafsız biçimde inceleyebilirsiniz.

Projeyi uygulayacak kurulumcuyu aramak için bayi listesine bakabilirsiniz. Kurulumcu ve toptancı firmanızı dizine eklemek için kaydol sayfasını kullanabilirsiniz.