Kurulumcu İçin Taşeron Teknisyen Çalıştırmak: Faturalı Usta, Alt İşveren, SGK Bildirimi ve İş Kazası Sorumluluğu

Taşeron teknisyen çalıştırmak ne demektir, hangi üç hukuki durum var?

Kurulum projelerinde "taşeron teknisyen" gündelik dilde tek bir kavram gibi kullanılır, ama hukukta üç ayrı ilişkiyi karşılar ve her birinin sorumluluğu farklıdır. Kamera, alarm, yangın algılama ya da geçiş kontrol işinde yoğunluk arttığında küçük firmalar çoğunlukla yevmiyeli usta çağırır, tanıdık bir ekibe iş verir ya da başka bir kurulum firmasından eleman alır.

• İşçi: firmanızla iş sözleşmesi vardır, SGK'lıdır; günlük ya da proje bazlı çalışsa bile yükümlülükler işverene aittir.
• Bağımsız (faturalı) usta: kendi adına vergi mükellefidir; sizinle bir eser (iş) sözleşmesi yapar, fatura ya da serbest meslek makbuzu keser, kendi sigortasını kendisi yapar.
• Alt işveren: kendi işçilerini çalıştıran başka bir firmadır; işçilerinin SGK bildirimi o firmaya aittir ama belirli koşullarda siz de birlikte sorumlu olabilirsiniz.

İşçi mi, faturalı usta mı? Ayrımı sözleşme değil fiilî durum belirler

İşçi ile bağımsız çalışan arasındaki ayrımın ölçütü bağımlılıktır. 4857 sayılı İş Kanunu madde 8'e göre iş sözleşmesi, bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) ise ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşmedir. Türk Borçlar Kanunu madde 470'e göre eser sözleşmesinde ise yüklenici bir eser meydana getirmeyi, iş sahibi de karşılığında bedel ödemeyi üstlenir; yani sonuç borçlanılır, mesai değil.

Kâğıt üzerinde "faturalı usta" yazması tek başına yeterli değildir; iş mahkemeleri ve SGK denetimi sözleşmenin adına değil işin fiilen nasıl yürütüldüğüne bakar.

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu madde 4, hizmet akdiyle çalışanları (4/1-a) ve kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanları (4/1-b; vergi mükellefi ya da esnaf ve sanatkâr siciline kayıtlı olanlar) ayrı sigortalılık statüsünde sayar. Bağımsız olarak iş yaptırdığınız kişinin gerçekten vergi kaydı ve kendi sigortalılığı olmalıdır.

• Bağımsız çalışmaya işaret edenler: kendi aracı ve el aletiyle gelmesi, işi ne zaman ve nasıl yapacağını kendisinin belirlemesi, birden fazla firmaya iş yapması, iş başına (sonuca göre) bedel alması, yardımcısını kendisinin getirip ödemesi.
• İşçiliğe işaret edenler: sürekli ve aynı saatlerde çalışması, talimatla yönlendirilmesi, aracı ve malzemeyi sizin vermeniz, yalnızca sizin firmanıza çalışması, sabit aylık ya da günlük ücret alması, firma üniforması ve kartıyla sahaya çıkması.

Alt işveren nedir? 4857 sayılı Kanun madde 2 ne söylüyor?

Alt işveren, bir işverenden işyerinde yürütülen mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde ya da asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini yalnızca bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işverendir. 4857 sayılı İş Kanunu madde 2 bu ilişkiye asıl işveren-alt işveren ilişkisi der ve asıl işverenin, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili yükümlülüklerinden alt işverenle birlikte sorumlu olduğunu belirtir.

Aynı madde iki sınır koyar: asıl iş, uzmanlık gerektiren işler dışında bölünerek alt işverenlere verilemez; ilişki muvazaalı (gerçek amacı gizleyen) ise alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır. Kurulması ve sözleşme unsurları Alt İşverenlik Yönetmeliği'nde (Resmî Gazete, 27 Eylül 2008, sayı 27010) düzenlenmiştir.

Kurulum sektöründe bu çerçevenin her sahaya birebir uyup uymadığı somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir; bu nedenle iş verdiğiniz firmanın gerçek bir işveren olduğundan, işçisini bildirdiğinden ve kendi ekipmanıyla çalıştığından emin olun.

• Yazılı sözleşme: Yönetmeliğe göre asıl işveren ile alt işveren arasındaki sözleşme yazılı yapılır.
• Sözleşmede bulunması beklenenler: tarafların unvan ve adresleri, asıl iş ile alt işverene verilen işin tanımı, uzmanlık gerektiren işlerde teknik açıklama, başlangıç-bitiş tarihleri, işin yürütüleceği bölüm ve asıl işverenin birlikte sorumluluğuna dair hüküm.

SGK bildirimi ve kaçak çalıştırma riski: ne zaman, kim, hangi ceza?

İşçi sayılan her kişi için işe giriş bildirimi işverene aittir. 5510 sayılı Kanun madde 8'e göre işverenler, hizmet akdiyle çalıştırdıkları sigortalıları sigortalılık başlangıç tarihinden önce sigortalı işe giriş bildirgesiyle SGK'ya bildirmekle yükümlüdür; inşaat işyerlerinde işe başlatılacak sigortalılar için bildirgenin en geç çalışmaya başlatıldığı gün verilmesi yeterlidir.

Bildirim yapılmadan çalıştırmak (kaçak çalıştırma) idari para cezasına yol açar. 5510 sayılı Kanun madde 102'ye göre bildirgeyi süresinde vermeyenlere her sigortalı için asgari ücret tutarında, bildirgenin verilmediğinin denetimle tespiti hâlinde asgari ücretin iki katı, tespitten sonraki bir yıl içinde tekrarında ise asgari ücretin beş katı idari para cezası uygulanır. Tutarlar asgari ücrete bağlı katlar olarak yazıldığı için güncel metni kontrol edin.

"Bir günlük iştir, bildirmesek de olur" yaklaşımı bu yüzden risklidir. Bağımsız usta ile çalışıyorsanız onun vergi kaydını ve faturasını işe başlamadan görmek aynı ölçüde önemlidir.

• Önce kontrol: ustanın vergi levhası ya da esnaf sicil kaydı ve güncel sigortalılık durumunu isteyin.
• Alt işveren firma ise: işçilerinin SGK bildirimlerini ve prim ödemelerini belgelemesini sözleşmeye yazın; asıl işveren olarak birlikte sorumlu olabileceğinizi unutmayın.

İş kazası olursa kim sorumlu? Yüksekte çalışma ve ekipman payı

İş kazasında sorumluluk ilişkinin türüne ve kusura göre dağılır; "taşeron çalışıyordu" demek sorumluluğu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu madde 4'e göre işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür; risk değerlendirmesi yapar, eğitim verir, gerekli araç gereci sağlar ve tedbirlere uyulup uyulmadığını denetler.

Birden fazla işverenin aynı çalışma alanında bulunduğu sahalarda 6331 madde 23 iş birliği ve karşılıklı risk bilgilendirmesi ister; altı aydan fazla süren asıl işveren-alt işveren ilişkilerinde madde 22 koordinasyonu asıl işverene bırakır. 5510 madde 12 de asıl işverenin alt işverenle birlikte sorumlu olduğunu belirtir.

Kaza sonrası üç ayrı hesap açılabilir: SGK ödemelerini işverenin kusuru varsa rücu eder (5510 madde 21); kazalı ya da yakınları Türk Borçlar Kanunu madde 417 çerçevesinde tazminat isteyebilir; kusurlu kişiler hakkında Türk Ceza Kanunu'nun taksirle öldürme (madde 85) ve taksirle yaralama (madde 89) hükümleri işletilebilir. Yüksekte çalışmanın ayrıntıları için kamera montajında yüksekte çalışma ve merdiven rehberine bakın.

• Bildirim: 5510 madde 13'e göre iş kazası kolluğa derhal, SGK'ya en geç üç iş günü içinde bildirilir; süresinde bildirilmezse geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilebilir.
• Çalışan olarak aldıklarınız: 6331 madde 15 ve 17'ye göre işe girişte sağlık muayenesi, tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde sağlık raporu ve işe başlamadan önce iş güvenliği eğitimi işverene aittir.
• Faturalı usta: kendi el aletini getirmesi beklenir; sahada ortak kullanılan merdiven ve iskele sizindir. Kusurun kimde olduğu, ekipmanı kimin sağladığı ve talimatı kimin verdiği incelenir; fatura sizi otomatik olarak sorumluluktan kurtarmaz.
• Saha kaydı: iş emri, yüksekte çalışma izni ve fotoğraflı teslim kaydı tutmak hem kazayı önler hem sorumluluk tartışmasında dayanak olur; bunun için saha ekibi ve servis yönetimi rehberindeki iş emri düzeni kullanılabilir.

Yazılı sözleşme, iş tanımı ve ödeme düzeni nasıl kurulur?

Taşeron ilişkisinde en sık sorunu yazısız ve belirsiz anlaşmalar çıkarır; bu yüzden iş başlamadan hangi işin, hangi kapsamda ve hangi ödeme düzeniyle verildiğini yazıya dökmek gerekir. Alt işverenlik ilişkisinde yazılı sözleşme Alt İşverenlik Yönetmeliği ile zorunludur; faturalı ustayla yapılan eser sözleşmesinde ise yazılı yapmak zorunlu olmasa da ispat için fiilen şarttır.

Ödeme düzeninde ilke, ödemenin ilişkinin türüyle uyumlu olmasıdır: işçiye bordroya uygun ücret, bağımsız ustaya fatura ya da serbest meslek makbuzu karşılığında tercihen banka yoluyla ödeme yapılır. Nakit ve belgesiz ödeme hem vergi hem de ilişkinin niteliğini ispat açısından zorluk çıkarır.

• İş tanımı: hangi adreste ve hangi kapsamda (kaç kamera, kaç dedektör, kablolama, programlama, teslim) iş yapılacağı, sonuç mu yoksa süre mi esas alındığı.
• Süre ve teslim: başlangıç, bitiş, teslim ölçütü ve kabul tutanağı; eksik ve kusurlu işte düzeltme süresi.
• Malzeme ve ekipman: hangi malzemeyi kimin sağladığı, kaybolan veya hasar gören malzemenin sorumluluğu.
• İş güvenliği ve sigorta: merdiven, iskele ve koruyucu donanımın sağlayıcısı, eğitim belgeleri; ustanın vergi kaydı ya da alt işveren firmanın SGK belgeleri.
• Gizlilik, KVKK ve sorumluluk: müşteri adresi, kamera görüntüsü ve şifrelerin korunması; kaza, hasar ve gecikmede tarafların sorumluluğu.

Usta-çırak, staj öğrencisi ve MESEM: öğrenciyi sahada çalıştırmak

Mesleki eğitim gören öğrenci ve çırak çalıştırmak 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu kapsamındadır ve işçi çalıştırmaktan farklı bir düzene bağlıdır. Mesleki ve teknik ortaöğretim öğrencileri işletmelerde mesleki eğitim (MESEM), staj ya da tamamlayıcı eğitim kapsamında çalışabilir; bunun için işletme ile öğrenci arasında sözleşme yapılır.

Kanun madde 25'e göre işletmelerde mesleki eğitim gören öğrencilere asgari ücretin net tutarının, yirmi ve üzerinde personel çalıştıran işyerlerinde yüzde otuzundan, yirmiden az personel çalıştıran işyerlerinde yüzde onbeşinden az ücret ödenemez; primleri asgari ücretin yüzde ellisi üzerinden devlet bütçesinden karşılanır. Eğitim sırasında işyerinin kusuru hâlinde meydana gelecek iş kazası ve meslek hastalığından işveren sorumludur.

Bu nedenle öğrenci eğitim amacıyla ve usta gözetiminde çalıştırılmalıdır. 6331 sayılı Kanun on beş yaşını bitirmiş ancak on sekiz yaşını doldurmamış kişiyi "genç çalışan" sayar ve genç işçiler için ek sınırlamalar vardır; yüksekte ve elektrikli işlerde görev verirken okul ve iş güvenliği uzmanınızla birlikte karar verin.

• Gözetim: öğrenci tek başına yüksekte, elektrik panosunda ya da şantiyede bırakılmaz; işi bir usta yönlendirir.
• Eğitim kapsamı: öğrencinin mesleki gelişimine uygun işler verilir (kablo çekimi, etiketleme, montaj yardımı gibi).
• Kontenjan: on ve daha fazla personel çalıştıran işletmelerde personelin yüzde beşinden az olmamak üzere öğrenci yükümlülüğü vardır (3308 madde 18).

Yaz sezonu yoğunluğunda güvenli yaklaşım nasıl kurulur?

Yaz sezonu yoğunluğunda en güvenli yaklaşım, geçici kadroyu baştan ilişkinin türüne göre planlayıp belgelemektir; acele edilen kararlar sonradan SGK ya da iş kazası sorusuna dönüşür.

4857 sayılı Kanun madde 11'e göre belirli bir işin tamamlanması gibi objektif koşullara bağlı yazılı iş sözleşmesi belirli süreli iş sözleşmesidir; aynı işçiyle esaslı neden olmadan üst üste (zincirleme) belirli süreli sözleşme yapılırsa sözleşme baştan belirsiz süreli sayılır. Süresi en çok otuz iş günü süren işler ise madde 10'a göre süreksiz iştir; bu da kısa proje işçiliğinde yararlı bir çerçevedir.

• Önceden belirleyin: hangi işler kadro, hangileri faturalı usta, hangileri alt işveren firma ile yürütülecek.
• Geçici işçi alırken: yazılı sözleşme, işe girişten önce SGK bildirgesi, iş güvenliği eğitimi ve gerekli sağlık raporu.
• Alt işveren firma ile: yazılı sözleşme, işçi SGK belgeleri, sahada yetkili sorumlu kişi.
• Acil durum bilgisi: yangın ve tahliye kuralları sahadaki herkese bildirilmeli; acil durum eylem planı rehberi örnek alınabilir.

Bayifi'nin bu konudaki yeri ve genel bilgi notu

Bayifi, kurulumcu ve toptancıyı buluşturan bir B2B pazar yeri ve il il firma dizinidir; çalışan istihdamı ya da taşeron aracılığı sunmaz. Kurulumcu bulmak ya da iş ortağı firmaları incelemek için bayiler dizinine ve bayi haritasına, toptan ürün ve stok için pazar sayfasına, firmanızı eklemek için kaydol sayfasına bakabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır ve hukuki, mali veya iş güvenliği danışmanlığı yerine geçmez. Mevzuat zaman içinde değişebilir; somut bir çalışma biçimi, sözleşme ya da kaza için avukatınıza, mali müşavirinize ve iş güvenliği uzmanınıza danışın.