Kamera, Alarm ve Yangın Dedektörü Montajında İş Güvenliği: Yüksekte Çalışma, Merdiven ve İş Kazası Sorumluluğu

Yüksekte çalışma nedir ve kaç metreden itibaren başlar?

Mevzuattaki tanıma göre yüksekte çalışma, seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışmadır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın 2025 tarihli "Yapı İşlerinde Yüksekte Çalışmalarda İş Sağlığı ve Güvenliği Uygulama Rehberi", tanımda iki unsur aranır der: seviye farkı ve yaralanma ihtimali. Rakamsal bir alt yükseklik yoktur; rehber, 50 cm'lik bir platformdaki kısa tadilatı da 3 metrelik iskelede bakım işini de yüksekte çalışma sayar.

Kamera, alarm ve yangın dedektörü montajı bu tanıma sık girer: dış cephe, saçak, direk, yüksek tavan ve depo rafı üstü. Çalışan istihdam eden her kurulumcu, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındadır (madde 2). Çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına çalışanlar kanun kapsamı dışında sayılır, ancak düşme riski onlar için de aynıdır.

Hükümler esas olarak 5 Ekim 2013 tarih ve 28786 sayılı Resmî Gazete'deki Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği ile 25 Nisan 2013 tarih ve 28628 sayılı Resmî Gazete'deki İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliğinde bulunur. Kurulum işinin yapı işi sayılıp sayılmayacağı işe göre değişir; iş ekipmanı yönetmeliği el merdiveni, iskele ve halatla çalışma için genel hükümler içerir. Bu rehber hukuki tavsiye değildir.

Seyyar merdiven ve iskele kullanım kuralları

Seyyar merdiven, iskele veya yükseltilebilir platform uygulanamıyorsa ve iş kısa süreli ve düşük riskliyse değerlendirilmesi gereken bir ekipmandır. Rehber, uzun süreli ve sık tekrarlanan işlerde mobil iskele gibi daha yüksek korumalı ekipmanı önerir; merdivenler için kaynak standart TS EN 131-1'dir. Aşağıdaki maddeler rehberdeki ilkelerin sahaya uyarlanmış özetidir.

• Kontrol: Hasarlı, çatlak, eğri veya paslı merdiven kullanılmaz; her kullanım sonrası kontrol edilir.
• Zemin: Sağlam ve kaymaz zemine kurulur; ayaklar bağlama veya kazıkla sabitlenir.
• Eğim: Dayanma noktasının zeminden yüksekliği ile ayağın duvardan uzaklığı arasında 4'e 1 oranı gözetilir.
• Üç nokta teması: Çıkarken ve inerken eller alet veya malzeme taşımaz; yüz merdivene dönük, vücut merkezi kollar arasında kalır.
• En üst basamak: El merdivenlerinde en üst basamakta çalışılmaz; platforma geçişte merdiven platformu yeterince aşar.
• A tipi merdiven: Tam açılır, ayakları ayrılmaktan koruyan tertibat sağlam olmalıdır.
• Geçiş yolları: Kapı önü, araç ve yaya yolu ile asılı yük güzergâhına kurulmaz.
• Hava: Rüzgâr, yağış ve yetersiz aydınlatma dikkate alınır; merdiven iskele üzerinde ek yükseklik için kullanılmaz.

Emniyet kemeri, kask ve kişisel koruyucu donanım

Kişisel koruyucu donanım, tehlike kaynağında giderilemediğinde ve toplu korunma mümkün olmadığında devreye giren son basamaktır. 6331 sayılı Kanun madde 5, toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerinden önce öncelik verilmesini ister. Önce tehlike azaltılır (kamerayı yerde hazırlayıp yalnızca bağlantıyı yüksekte yapmak), sonra platform veya korkuluk gibi toplu önlemler, en sonda kemer gelir.

Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik (2 Temmuz 2013, sayı 28695) uyarınca donanım işveren tarafından ücretsiz verilir, CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu taşımalıdır, kullanımı uygulamalı eğitimle öğretilir ve hangi donanımın gerektiği risk değerlendirmesiyle belirlenir. Kanun madde 4 de bu maliyetin çalışana yansıtılamayacağını söyler.

Düşmeyi durdurma sisteminde ankraj noktası, açılma mesafesi ve kurtarma planı önceden hesaplanmalıdır; rehber, açılma mesafesi gözetilmezse düşmenin çalışan zemine çarpmadan durdurulamayacağını vurgular.

• Kask: düşen alet ve tavan elemanı riski olan yerlerde
• Tam vücut emniyet kemeri ve enerji emici bağlantı: ankrajı uygun yerlerde
• Kaymaya dirençli iş ayakkabısı, eldiven ve koruyucu gözlük: delme ve kesme işlerinde

Elektrik, tavan arası ve kablo kanalında çalışma riskleri

Enerjili hat ya da pano ile temas ihtimali olan yerde merdiven kullanılmaz; rehber, çalışanın ya da merdivenin enerji hatlarına temasının mümkün olduğu yerlerde merdiven kullanılmamasını, metal bileşenli merdivenlere ise özellikle dikkat edilmesini söyler.

Kamera ve alarm sistemlerinde düşük gerilimli hatların (PoE, 12 V ve 24 V DC) yanında şebeke gerilimi de bulunur: adaptör beslemeleri, panolar, kilit hatları, yangın panelinin 230 V girişi. İşe başlarken hattın hangi sigortadan beslendiği netleştirilmeli, enerji kesilmeli ve yetkisiz kişinin yeniden vermesi engellenmelidir. Yangın hattında doğru kablo için yangın alarm kablosu ve hat seçimi rehberine bakın.

Tavan arası ve kablo kanalı çalışmaları için aşağıdakiler mevzuat maddesi değil, sahada sık karşılaşılan risklere karşı güvenli çalışma alışkanlıklarıdır; işe özgü risk değerlendirmesine eklenmelidir.

• Asma tavan plakası insan ağırlığını taşımayabilir; yalnızca taşıyıcı elemanlara basılır.
• Dar, sıcak ve tozlu alanda yalnız çalışılmaz; çıkış yolu önceden belirlenir.
• Eski binada asbest şüphesi varsa işe devam edilmez, uzman görüşü alınır.
• Delme öncesi duvar içindeki elektrik, su ve gaz hatları kontrol edilir.
• Yangın dedektörü işinde panelin test veya bakım moduna alınması müşteriyle koordine edilir; bkz. yangın alarmında yanlış alarm ve arıza mesajları.

İşveren olarak kurulumcunun yükümlülükleri

6331 sayılı Kanun madde 4'e göre işveren, çalışanın işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür; risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır, tedbirlere uyulup uyulmadığını izler ve yeterli bilgi verilmeyen çalışanın hayati tehlike bulunan yere girmesini engeller. Dışarıdan uzman hizmeti almak işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz (madde 4/2).

Tehlike sınıfı, işyerinde yapılan asıl işe göre belirlenir (madde 9) ve İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği'ndeki faaliyet koduna bağlıdır. Firmanızın faaliyet kodunun tebliğ listesinde hangi sınıfa girdiğini resmî kaynaktan kontrol edin; eğitim süresi ve risk değerlendirmesi yenileme aralığı buna göre değişir.

Belirlenen niteliklere ve belgeye sahip olmayan, 50'den az çalışanı bulunan ve az tehlikeli sınıftaki işyerlerinin işverenleri, Bakanlıkça ilan edilen eğitimleri tamamlamak şartıyla iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini (işe giriş ve periyodik muayeneler hariç) kendileri yürütebilir (madde 6). Diğer durumlarda uzman ve hekim hizmeti dışarıdan alınır. Kurul, elli ve daha fazla çalışanı olan işyerlerinde zorunludur (madde 22); çoğu kurulumcu firması bu eşiğin altındadır.

• Risk değerlendirmesi (madde 10; Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, 29 Aralık 2012): tehlike tanımlanır, risk önceliklendirilir, tedbir belirlenir, uygulama izlenir, kayıt tutulur. Çok tehlikeli sınıfta en geç 2, tehlikelide 4, az tehlikelide 6 yılda bir yenilenir; kaza, ramak kala veya yeni ekipmanda da güncellenir.
• Eğitim (madde 17; Eğitim Usul ve Esasları Yönetmeliği, 15 Mayıs 2013): işe başlamadan, görev değişikliğinde, yeni ekipmanda ve kaza sonrası verilir. Yayımlandığı metinde asgari süre az tehlikelide 8, tehlikelide 12, çok tehlikelide 16 saat; tekrar sırasıyla 3, 2 ve 1 yılda bir. Güncel metni kontrol edin.
• Belgeleme: eğitimler belgelenir ve özlük dosyasında saklanır.
• Sağlık gözetimi (madde 15): çalışanın maruz kalacağı risklere göre sağlık muayenesi sağlanır.

Taşeron, müşteri mülkü ve ortak çalışma alanında sorumluluk

Aynı çalışma alanını birden fazla işveren paylaşıyorsa işverenler önlemlerin uygulanmasında iş birliği yapar, riskleri birbirine bildirir ve koordinasyon sağlar (madde 23). Altı aydan fazla süren asıl işveren–alt işveren ilişkisinde ayrıca kurul ve temsil koordinasyonu kuralları vardır (madde 22/2); tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta başka işyerinden gelen çalışan, riskler hakkında eğitim belgesi olmadan işe başlatılamaz (madde 17/5). 4857 sayılı İş Kanunu'ndaki asıl işveren–alt işveren hükümleri de ayrıca uygulanabilir.

Müşterinin evinde veya iş yerinde kaza olursa ilk soru, kazazedenin kimin çalışanı olduğu ve hangi önlemin kimin sorumluluğunda bulunduğudur. Kurulumcunun kendi çalışanına karşı işveren yükümlülükleri müşteri mülkünde de sürer. Müşteriden erişim, enerji ve zemin bilgisi alınmalı, ama kendi risk değerlendirmesi onun beyanına bırakılmamalıdır. Hukuki, cezai ve tazminat sonuçları olaya göre değiştiği için avukattan görüş alın; poliçenizin kapsamını sigortacınızla netleştirin.

Taşeron sözleşmesinde eğitim belgeleri, KKD ve ekipman sorumluluğu yazılı olmalıdır; sözleşme kanundan doğan sorumluluğu devretmez, ama sahada neyin kime ait olduğunu netleştirir.

İş kazası olursa SGK bildirimi ve kayıt

İşveren iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirir (6331 sayılı Kanun madde 14/2). Bütün iş kazaları ve meslek hastalıkları kayda alınıp incelenir, rapor düzenlenir; yaralanma olmasa bile işyerine veya ekipmana zarar verme potansiyeli taşıyan olaylar (ramak kala) da incelenip raporlanır (madde 14/1).

Kazadan sonra sırasıyla ilk yardım ve gerekirse 112, alan güvenliği, şahit ve fotoğraf kaydı, ekipmanın muhafazası ve süresinde bildirim gelir. Kaza geçiren çalışana işe başlamadan önce sebepler ve güvenli çalışma yöntemi hakkında ek eğitim, altı aydan fazla işten uzak kalana bilgi yenileme eğitimi verilir (madde 17/4).

Ciddi ve yakın tehlikede çalışan işverene başvurarak tespit ve tedbir isteyebilir; talebi yönünde karar çıkarsa tedbir alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir, ücreti ve hakları saklı kalır (madde 13). Hayati tehlike tespitinde iş müfettişi işin durdurulmasına karar verebilir (madde 25).

Kurulumcu işletme sahibi için pratik kontrol listesi

Aşağıdaki liste, yükümlülükleri küçük bir kurulum ekibinin gündelik işine çevirir; hukuki tavsiye değildir ve tehlike sınıfınıza göre ek yükümlülükleriniz olabilir.

• Faaliyet kodunuzun tehlike sınıfını öğrenin; uzman ve hekim hizmetini buna göre kurgulayın.
• Montaj türlerine göre (dış cephe, tavan, direk, tavan arası, panolu iş) yazılı risk değerlendirmesi yapıp tarihini not edin.
• Her çalışana işe başlamadan eğitim verin, belgeyi özlük dosyasında saklayın; merdiven ve yüksekte çalışma için uygulamalı konu ekleyin.
• TS EN 131 uyumlu merdiven sağlayın; gerekli işlerde mobil iskele kullanın; her kullanımdan önce kontrol edin.
• KKD'yi ücretsiz verin, CE işaretini ve kılavuzu kontrol edin, kullanımı uygulamalı öğretin.
• Yüksek işlerde iki kişi kuralı koyun; tek başına çatı ve tavan arası işinden kaçının.
• Elektrik riski varsa enerji kesilmeden başlamayın; müşteriden erişim ve enerji bilgisi alın.
• Taşeron sözleşmesinde eğitim belgesi, KKD ve ekipman sorumluluğunu yazın.
• Kaza ve ramak kala kaydı tutun; üç iş günü bildirim süresini takvime alın.

Bayifi'nin bu konudaki yeri

Bayifi, kamera, alarm, yangın ve geçiş kontrol alanındaki kurulumcuları ve toptancıları buluşturur; iş güvenliği danışmanlığı vermez. Ekipman ve ürün ararken pazar sayfasında toptancıların stoklu ürünlerine, bayiler dizininde ve bayi haritasında bölgenizdeki firmalara bakabilirsiniz. Kurulumcu veya toptancıysanız firmanızı kaydol sayfasından kaydedebilirsiniz; yangın ürünlerinin belgeleri için EN 54 rehberi de işe yarar.