Kurulum Sözleşmesinde Sorumluluk Sınırlama Maddesi: TBK 115, Ağır Kusur ve Hırsızlık Garantisi Yok Kaydı Geçerli mi?

Sorumluluk sınırlama maddesi kurulumcuyu ne kadar korur?

Sorumluluk sınırlama maddesi, kurulumcuyu yalnızca hukukun izin verdiği ölçüde korur: hafif kusurda sınırlama genellikle geçerlidir, ağır kusurda ve kastta geçersizdir. Aşırı geniş yazılmış madde mahkemede hiç dikkate alınmayabilir.

Pratikte karşınıza iki ayrı kalıp çıkar. Birincisi 'sistem hırsızlığı veya zararı önlemeyi garanti etmez' türü kayıttır; bu kayıt aslında kurulumcunun hiç üstlenmediği bir edimi (hırsızlığın hiç olmamasını) açıklar ve çoğu zaman sorun çıkarmaz. İkincisi 'toplam sorumluluk sözleşme bedeliyle sınırlıdır' türü kayıttır; bu bir sorumsuzluk değil, tutar sınırlamasıdır ve asıl hukuki denetim buna uygulanır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık değildir. Somut bir sözleşme veya uyuşmazlık için avukat görüşü alınmalıdır.

TBK m.115: ağır kusur ve kast halinde sorumsuzluk anlaşması geçersizdir

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.115/1'e göre borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür. Kast ağır kusurdan da ağır bir kusur derecesi olduğu için, kasten verilen zarar bakımından da aynı sonuca varılır; yani 'hiçbir halde sorumlu değiliz' diyen madde bu kısmıyla yok sayılır.

Kesin hükümsüzlük yalnızca ağır kusur kısmında etkisizlik demektir. Hafif kusur için kararlaştırılan sınırlama, başka bir denetime takılmadıkça ayakta kalabilir. Ağır kusur, makul bir kurulumcunun hiç yapmayacağı özensizliktir; örneğin kaydı hiç test etmeden teslim etmek, müşteri bildirdiği halde kör noktayı kapatmamak veya kayıt cihazını hiç kayıt almayacak şekilde bırakmak bu yönde tartışma doğurabilir.

m.115/3 ayrıca uzmanlığı gerektiren bir hizmet, meslek veya sanat ancak kanun ya da yetkili makamlarca verilen izinle yürütülebiliyorsa, hafif kusurdan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşmayı da hükümsüz sayar. Kamera ve alarm kurulum faaliyetinin her türünün bu kapsamda olup olmadığı faaliyetin tabi olduğu düzenlemeye bağlıdır; izne bağlı bir faaliyet yürütüyorsanız bu fıkra hafif kusur sınırlamasını da etkileyebilir, bu nedenle hukukçuya danışın.

m.114 ise borçlunun her türlü kusurdan sorumlu olduğunu, m.112 ise ifa edilmeyen veya gereği gibi ifa edilmeyen borçta kusursuzluğu borçlunun ispat etmesi gerektiğini düzenler. Yani uyuşmazlıkta ispat yükü çoğunlukla kurulumcudadır; bu yüzden belge ve kayıt tutmak sorumluluk maddesinden daha önemli hale gelir.

Genel işlem koşulları denetimi: TBK m.20-25

Kurulumcunun her müşteriye aynı şablonla verdiği sözleşme maddeleri TBK m.20'ye göre genel işlem koşuludur ve ek denetime tabidir. m.20, ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden ve tek başına hazırlanıp karşı tarafa sunulan hükümleri tanımlar; maddelerin 'tartışılarak kabul edildiği' yazılsa bile tek başına bu niteliği ortadan kaldırmaz.

m.21'e göre karşı tarafın aleyhine olan genel işlem koşulunun sözleşmeye girmesi için düzenleyenin bu koşulların varlığını açıkça bildirmesi, içeriğini öğrenme imkânı vermesi ve karşı tarafın kabul etmesi gerekir; aksi halde koşul yazılmamış sayılır. Pratik anlamı şudur: teklif metninin dipnotuna sıkıştırılmış, imza anında gösterilmemiş bir sorumsuzluk cümlesi savunmada zayıf kalır.

m.23 belirsiz veya birden çok anlama gelen hükmün düzenleyen aleyhine yorumlanmasını, m.25 ise genel işlem koşullarına dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine veya durumunu ağırlaştıran hükümler konulamayacağını söyler. m.22 uyarınca yazılmamış sayılan koşul sözleşmenin tamamını çökertmez; diğer hükümler geçerliliğini korur.

Bu denetim işletmelerle yapılan sözleşmeler için de geçerlidir.

Tüketici müşteride haksız şart: 6502 sayılı Kanun m.5

Konut sahibi gibi ticari veya mesleki olmayan amaçla hareket eden kişi 6502 sayılı Kanun'a göre tüketicidir ve bu kişiyle yapılan sözleşmedeki haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür. m.5/1'e göre haksız şart, tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dahil edilen ve tarafların hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan şarttır.

Standart sözleşmede yer aldığı için tüketicinin içeriğine etki edemediği şart müzakere edilmemiş sayılır ve şartın münferiden müzakere edildiğini iddia eden taraf bunu ispatlamak zorundadır (m.5/3). Haksız şart geçersizdir, sözleşmenin geri kalanı ayakta kalır (m.5/2).

Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar Hakkında Yönetmelik'in (RG 17 Haziran 2014) ekindeki liste örnek niteliğindedir ve tüketicinin maddi zarara uğraması halinde düzenleyenin yasal sorumluluğunu kaldıran veya sınırlayan şartları haksız şart olarak sayar. Dolayısıyla bir konut müşterisine verilen sözleşmedeki 'hiçbir zarardan sorumlu değiliz' veya çok düşük bir tutarla sınırlayan hüküm, ciddi bir geçersizlik riski taşır.

Ayıplı hizmet halinde 6502 m.15, tüketiciye hizmetin yeniden görülmesi, ücretsiz onarım, bedelden indirim veya sözleşmeden dönme haklarından birini seçme ve ayrıca TBK uyarınca tazminat isteme imkânı tanır. Ücretsiz onarım veya yeniden görme talebi en geç talepten itibaren otuz iş günü içinde yerine getirilmelidir.

İşletme kendi mesleki faaliyeti için sistem yaptırıyorsa 6502 uygulanmaz; bu durumda TBK m.20-25 genel işlem denetimi ve m.115 geçerli olur.

Eser sözleşmesi mi hizmet mi? TBK m.470 vd.

Kamera veya alarm sistemini projeleyip kurarak teslim eden kurulumcu, çoğu durumda TBK m.470'teki eser sözleşmesinin yüklenicisi konumundadır. m.470'e göre eser sözleşmesi, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, işsahibinin de karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir; sonuç (çalışan, teslim edilen sistem) borçlanılır.

Yüklenicinin özen borcu m.471'e göre benzer işleri üstlenen basiretli bir yüklenicinin göstermesi gereken meslekî ve teknik kurallara uygun davranışı esas alır. Malzeme yüklenici tarafından sağlanmışsa m.472 uyarınca yüklenici malzemenin ayıbından satıcı gibi sorumludur. İşsahibinin gösterdiği yerin veya sağladığı malzemenin eserin gereği gibi yapılmasını tehlikeye düşürdüğü anlaşılırsa yüklenici bunu hemen bildirmek zorundadır; bildirmezse sonuçlarından sorumlu olur.

Teslimden sonra m.474 işsahibine eseri gözden geçirme ve ayıpları uygun sürede bildirme yükümü yükler. m.477'ye göre eser açıkça veya örtülü kabul edildikten sonra yüklenici sorumluluktan kurtulur; yalnızca kasten gizlenmiş ve gözden geçirmede fark edilemeyecek ayıplar bunun dışındadır. m.478'e göre ayıp davaları taşınmaz yapı dışındaki eserlerde iki, taşınmaz yapılarda beş yılda zamanaşımına uğrar; yüklenicinin ağır kusuru varsa süre yirmi yıldır. Bir kamera sisteminin hangi gruba girdiği olayın niteliğine göre değişebilir.

Bakım, uzaktan izleme, periyodik kontrol ve acil müdahale gibi sürekli hizmetler ise genellikle eser değil, vekâlet veya hizmet niteliğindedir ve kendi sözleşmesinde ayrı yazılmalıdır.

m.476 ayrıca eserin ayıbı, yüklenicinin açıkça yaptığı ihtara rağmen işsahibinin talimatından doğmuşsa işsahibinin ayıp haklarını kullanamayacağını söyler. Bu nedenle müşteri talimatlarına karşı yazılı uyarı bırakmak güçlü bir savunma aracıdır.

• Kurulum ve teslim: genellikle eser sözleşmesi (TBK m.470-478).
• Bakım, izleme ve acil müdahale: genellikle hizmet veya vekâlet niteliği; ayrı sözleşme ve ayrı sorumluluk.
• Salt ürün satışı: satış hükümleri geçerli.
• Müşterinin ısrarıyla yapılan riskli uygulamalar için yazılı ihtar ve onay (m.472, m.476).

Tipik uyuşmazlıklar: kayıt yok, görüntü net değil, alarm çalmadı

Kurulum uyuşmazlıkları genellikle olay sonrası müşteri kaydı izlemek istediğinde ortaya çıkar.

Kayıt yok: Nedeni disk dolu olması, hard diskin arızalanması, kayıt modunun yalnızca hareket kaydına ayarlanması, cihazın elektrik veya ağ kesintisi nedeniyle durması ya da kullanıcının kayıtları silmesi olabilir. Kayıt süresi (gün sayısı) önceden yazılı beyan edilmediyse müşteri beklentisi ile sistem kapasitesi çatışır.

Görüntü net değil: Lens seçimi, gece aydınlatması (IR menzili), çözünürlük, kameranın montaj yüksekliği ve açısı, arka ışık ve plaka veya yüz tanımlama beklentisi bu sonuca götürür. Müşteri 'yüzü tanıyacak kadar net' bekliyorsa bu, ihtiyaç tespitinde ayrıca yazılmalıdır; çünkü genel gözetim görüntüsü ile kimlik tespiti görüntüsü farklı tasarım gerektirir.

Alarm çalmadı: Bölgenin devre dışı bırakılması, panelin kurulmamış olması, dedektör pilinin bitmesi, GSM veya internet kesintisi, bildirim ayarlarının kapalı olması ve dedektörün kör noktada kalması başlıca nedenlerdir. Panel kurulu değilse, kurulumcunun kusuru aranmaz; kullanıcı eğitimi ve kullanma talimatı bu noktada belirleyicidir.

Hırsızlık zararı için tazminat talebinde müşteri sözleşmeye aykırılığı, zararı ve aralarındaki nedensellik bağını göstermek zorundadır. Hırsızlığı yapan üçüncü kişidir ve sistemin eksikliği tek başına hırsızlığın nedeni sayılmaz; bilirkişi çoğunlukla kurulumun teknik standartlara uygunluğunu, kullanım hatasını ve kayıt kaybının sebebini inceler. Sigorta şirketi ödeme yaptıysa TTK m.1472 gereği sigortalının haklarına halef olup kurulumcuya rücu davası açabilir; bu yüzden sorumluluk maddesi yalnızca müşteriyle değil, onun sigortacısıyla ilişkide de önem taşır.

• Kayıt süresi hesabı: kamera sayısı x bit hızı x süre = gereken depolama; sonuç tutanağa yazılır.
• Net görüntü için hedef: genel gözetim mi, kimlik tespiti mi; yazılı belirtilmelidir.
• Alarm devre dışı veya pil boş uyarıları müşteriye sistem eğitiminde gösterilir.
• Her olay için teslim anındaki test videosu ve kayıt ekran görüntüsü delil olur.

Madde örnekleri: iyi ve zayıf yazım karşılaştırması

İyi bir madde dar, açık, ölçülebilir ve sözleşmenin diğer kısımlarıyla uyumludur; zayıf bir madde ise geniş, belirsiz ve her şeyi kapsayan ifadeler içerir. Aşağıdaki örnekler yalnızca yazım mantığını göstermek içindir, kendi sözleşmenizi hukukçuya kontrol ettirin.

• Zayıf: 'Sistemin hırsızlığı, yangını veya herhangi bir zararı önleyeceği garanti edilmez ve firma hiçbir zarardan sorumlu tutulamaz.' Eksik yan: 'hiçbir zarardan' ifadesi ağır kusuru da kapsar, m.115 uyarınca bu kısmı geçersizdir ve maddenin tamamı güven kaybettirir.
• İyi: 'Kurulan sistem caydırma ve kayıt amaçlıdır; hırsızlığın ve olayın tamamen önleneceği taahhüt edilmemiştir. Firma, sözleşmede yazılı kapsamdaki sistemi teknik kurallara uygun kurmakla yükümlüdür.' Gerekçe: edimin ne olduğunu tarif eder, sorumluluğu tamamen kaldırmaz.
• Zayıf: 'Kayıtların muhafazası müşteriye aittir; kayıt olmaması halinde firma sorumlu değildir.' Eksik yan: kayıt cihazını doğru kurmayı ve test etmeyi de kapsayacak kadar geniştir.
• İyi: 'Sistem teslimde 7 gün sürekli kayıt kapasitesiyle yapılandırılmış ve test edilmiştir; disk dolması, kullanıcının ayarı değiştirmesi veya elektrik kesintisi nedeniyle oluşan kayıt eksiklikleri firma sorumluluğunda değildir.' Gerekçe: ölçülebilir kayıt süresi, tutanakla desteklenir, sorumlu olunmayan durumlar tek tek sayılmıştır.
• Zayıf: 'Her halükârda sorumluluk sembolik bir tutarla sınırlıdır.' Eksik yan: göstermelik tutar, dürüstlük kuralına aykırılık ve tüketicide haksız şart sayılabilir.
• İyi: 'Hafif kusurdan doğan doğrudan zararlarda firmanın sorumluluğu, sözleşme bedelinin belirli bir katıyla sınırlıdır; kast ve ağır kusur halinde bu sınır uygulanmaz.' Gerekçe: m.115 sınırını açıkça kabul eder, bu da maddenin mahkemede ayakta kalma olasılığını artırır.

Kurulumcunun önlemleri: sorumluluk maddesini destekleyen belgeler

Sorumluluk maddesi tek başına zayıf bir korumadır; asıl güç, maddeyi destekleyen belgelerden gelir. Aşağıdaki sıra, hem TBK m.471-477'nin beklediği özen hem de ispat yükü açısından iş görür.

• Yazılı ihtiyaç tespiti: Müşterinin korumak istediği alan, riskler, beklenen görüntü türü ve kayıt süresi keşif sonrası yazılı olarak karşılıklı onaylanır.
• Kapsam dışı listesi: Kör noktalar, bırakılan girişler, müşterinin istemediği kamera veya dedektör noktaları, elektrik ve internet altyapısı gibi hususlar açıkça yazılır.
• Yazılı uyarı: Müşteri önerilen bir önlemi reddederse bu, sonuçları belirtilerek imzalatılır (TBK m.472/3 ve m.476).
• Kayıt süresi beyanı: Hesaplanan gün sayısı ve varsayımlar (çözünürlük, bit hızı, kayıt modu, disk kapasitesi) sözleşmeye veya tutanağa eklenir.
• Test videosu: Teslimde her kameradan gün ve gece örnek kayıt alınır, geri oynatma yapılır; alarmda bölge testi ve bildirim testi kayda geçirilir.
• Teslim tutanağı: Test sonuçları, ürün seri numaraları, parola devri, eğitim ve açık kalan eksikler imzayla kaydedilir; bu, TBK m.477'deki kabul sonucunu doğrulayan en güçlü belgedir.
• Sigorta: Sorumluluk maddesi ile mesleki sorumluluk sigortası birbirini tamamlar; detay için Kurulumcu için mesleki sorumluluk sigortası yazısına bakın.

Bayifi'nin bu konudaki yeri

Bayifi bu konuda hukuki görüş vermez; kurulumcu ve toptancıyı buluşturan bir pazar yeridir. Sözleşme ve teslim tutanağı maddeleri için Kamera kurulum sözleşmesi ve teslim tutanağı maddeleri yazısı tamamlayıcıdır.

Bölgenizdeki kurulumcuları bayiler sayfasından, toptan ürün ve anlık stoku pazar bölümünden inceleyebilirsiniz. Firmanız varsa kaydol sayfasından kayıt oluşturabilirsiniz.