Gaz Algılama Paneli Nasıl Çalışır? Otopark CO, Kazan Dairesi ve Ticari Mutfakta Sensör Yerleşimi ile Selenoid Vana Kumandası

Gaz algılama paneli nedir, tek dedektörden farkı ne?

Gaz algılama paneli, bir binadaki birden çok gaz sensörünü tek merkezden izleyen ve sonuca göre çıkış veren kontrol ünitesidir. Tek başına duvara takılan bir ev tipi dedektör yalnızca kendi sireniyle uyarır; panel ise onlarca sensörden gelen değeri okur, eşikleri karşılaştırır, sireni ve flaşörü çalıştırır, havalandırma fanını açar, selenoid vanayı kapatır ve durumu yangın paneline ya da bina otomasyonuna aktarır.

Bu yazı konut dışı, merkezi ve ticari ölçekteki kurulumu anlatır: kazan dairesi, ticari mutfak, kapalı otopark ve LPG kullanılan işyerleri. Sanayi tesislerinin patlayıcı ortam sınıflandırması için endüstriyel gaz algılama yazısına, evdeki tek CO cihazı için karbonmonoksit dedektörü rehberine bakabilirsiniz.

Panelin temel yapı taşları sensör (dedektör), kontrol paneli, uyarı cihazları (siren, flaşör) ve çıkış röleleridir. Rölelerden biri çoğunlukla gaz kesme vanasına, bir diğeri fan kontaktörüne, bir diğeri de genel arıza ve alarm bilgisi için dış sisteme gider.

Hangi gaz nerede birikir: doğalgaz, LPG ve CO

Sensörün yüksekliği gazın havaya göre yoğunluğundan çıkar. Doğalgazın ana bileşeni metan havadan hafiftir ve sızıntıda tavana doğru yükselir. LPG (propan ve bütan karışımı) havadan ağırdır; örneğin propanın buhar yoğunluğu havaya göre yaklaşık 1,55 olarak verilir (NIOSH). Bu yüzden LPG kaçağı zeminde, çukurlarda, menfez ve kanal diplerinde göllenir.

Karbonmonoksit (CO) renksiz ve kokusuz bir gazdır, yoğunluğu havaya çok yakındır ve ortamda karışır. Kazan dairesinde eksik yanmadan, kapalı otoparkta ise egzozdan oluşur. Bu nedenle CO sensörleri tavan ya da zemin yerine insanın soluduğu yükseklikte konumlandırılır.

Yakıcı gazlar ile CO'nun ölçüm mantığı da farklıdır. Yanıcı gazlar alt patlama sınırının (LEL) yüzdesi olarak, CO ise ppm (milyonda bir) cinsinden okunur. İki ölçü birimi birbirine çevrilemez; çünkü LEL yanma tehlikesini, ppm solunum zehirlenmesi tehlikesini ifade eder.

Sensör yüksekliği ve yerleşimi nasıl belirlenir?

Yerleşimin ilk kuralı sensörü gazın biriktiği bölgeye, olası kaçak noktasına yakın ve hava akışını dikkate alarak koymaktır. Aşağıdaki değerler sahada yaygın uygulamadır; kesin mesafe ve kapsama alanı sensör üreticisinin teknik verisine ve proje müellifinin hesabına göre belirlenir.

Standart tarafında yanıcı gaz dedektörlerinin seçimi, kurulumu ve bakımı için EN 60079-29-2 rehber niteliğindedir; kapalı otoparklarda CO için ise EN 50545-1 geçerlidir. Bu belgeler gazın yoğunluğu, havalandırma, kaçak kaynağı ve engelleri dikkate alan bir yerleşim analizi ister.

• Doğalgaz (metan): tavana yakın, tavandan yaklaşık 30 cm aşağıda; kazan, sayaç ve brülör üstünde. Tavan eğimli ya da kirişliyse gaz cebi oluşan en yüksek noktaya konur.
• LPG (propan, bütan): zemine yakın, yerden yaklaşık 15–30 cm yukarıda; tüp, regülatör, ocak ve kazan yakınında. Kanal ve çukur varsa en alçak noktayı da izleyin.
• CO: solunum hizasında, kabaca yerden 1,5–2 m; kapalı otoparkta araç rampası, çıkış yolu ve havalandırmanın zayıf kaldığı köşeler öne çıkar.
• Kaçak kaynağına yakınlık: sensör kaçak noktasının yakınında olmalı; fanın doğrudan üflediği ya da hava akımının gazı uzağa taşıdığı noktaya konmamalı.
• Engel ve sıcaklık: kirişin arkasına, askılı tavan içine, buhar ve yağ çıkış noktasının hemen üstüne ya da doğrudan ısı kaynağına yerleştirilmemeli.
• Erişim: test, kalibrasyon ve sensör değişimi için merdivenle güvenli biçimde ulaşılabilir olmalı.

Panel eşikleri: LEL yüzdesi ve ppm nasıl ayarlanır?

Eşikler, alarmın hangi gaz miktarında hangi çıkışı tetikleyeceğini belirler ve çoğu sistemde iki kademelidir. Yakıcı gazlarda ölçüm %LEL olarak yapılır ve formül şudur: %LEL = (ölçülen gaz yüzdesi ÷ gazın LEL değeri) × 100. Metanın LEL değeri hacimce yaklaşık %5, propanın ise %2,1 olarak kabul edilir (NIOSH). Örneğin havada hacimce %0,42 propan varsa, 0,42 ÷ 2,1 × 100 = %20 LEL okunur.

Dönüşüm için pratik bir kural da vardır: hacimce %1, 10.000 ppm eder. Metanda %10 LEL yaklaşık hacimce %0,5 yani 5.000 ppm gaza karşılık gelir; yani LEL eşiklerinin hâlâ patlama sınırının çok altında bir güvenlik payı bıraktığı görülür.

Aşağıdaki kademeler yaygın uygulama örnekleridir. Kesin değerler proje şartnamesine, gaz dağıtım şirketinin ya da üreticinin talimatına göre yazılmalıdır; standart bir değer varmış gibi kabul edilmemelidir.

• Yanıcı gaz, 1. kademe (uyarı): genellikle %10–20 LEL; siren, flaşör ve fan devreye girer, bakım personeli uyarılır.
• Yanıcı gaz, 2. kademe (kesme): genellikle %40–50 LEL civarı; selenoid vana kapanır, gerekirse brülör ve ilgili elektrik hatları devreden çıkar.
• CO, 1. kademe: projelerde örneğin 50 ppm civarı; havalandırma fanı yüksek devire alınır.
• CO, 2. kademe: projelerde örneğin 100–200 ppm aralığı; sesli ve ışıklı alarm, giriş kısıtlaması ve acil çağrı. İşyeri maruziyet sınırları için işyerinin iş sağlığı ve güvenliği değerlendirmesine bakılır.
• Gecikme ve histerezis: anlık dalgalanmalarda yanlış alarm olmaması için kısa gecikme verilebilir; ancak yanıcı gazda gecikme kesmeyi aksatmayacak kadar kısa tutulmalıdır.
• Mandallama: alarm sonrası kendiliğinden sıfırlanmamalı; kaçak giderilip yetkili kişi panelden onay verince devam etmeli.

Siren, flaşör ve havalandırma kumandası

Panelin çıkışları gaz algılandığında insanları uyarmak ve ortamı seyreltmek için kullanılır. Siren ve flaşör iki ayrı tür uyarı verir; gürültülü ortamlarda (kazan dairesi, mutfak) işitilebilirlik için flaşör de önemlidir.

Havalandırma çıkışı otoparkta özellikle önemlidir: CO eşiği aşıldığında fanlar yüksek devire alınır ve değer düşünce normale döner. Yanıcı gaz alarmında ise fan çıkışı dikkatle tasarlanmalıdır; ortam patlayıcı olabileceğinden fan motoru ve kontaktörlerin uygunluğu projede ayrıca değerlendirilir ve gerekirse patlamaya karşı korumalı ekipman seçilir.

Birden çok mutfak, kat ya da bölüm varsa her bölgenin kendi vanası ve rölesi olması, bir kaçağın yalnızca ilgili hattı kapatmasını sağlar.

Selenoid gaz kesme vanası nasıl çalışır, elektrik kesilince ne olur?

Selenoid gaz kesme vanası, bobine enerji verilince açılan ve enerji kesilince yaylı mekanizmayla kapanan bir vanadır. Bu tip "normalde kapalı" olarak adlandırılır ve fail-safe mantığındadır: panel alarm verdiğinde ya da elektrik tamamen kesildiğinde vana kapanır. Konut ölçeğindeki aynı mantık için akıllı gaz kesme vanası yazısına bakabilirsiniz.

Elektrik kesilince sensörlerin ve panelin çalışmaya devam etmesi gerekir; bunun için panelde yedek akü bulunur. Akü, sensör ve alarmı besler fakat çoğu uygulamada vana bobinini uzun süre açık tutmak için kullanılmaz; kesintide vananın kapanması gazın güvenle kesilmesi anlamına gelir. Akü ve bakım mantığı için yangın paneli akü değişimi rehberi yazısındaki ilkeler gaz paneline de uyarlanabilir.

Kesintiden sonra vananın kendiliğinden açılması tehlikelidir. Bu nedenle çoğu sistemde vana, elektrik geri geldiğinde bile manuel reset ister. Böylece iç tesisatta kaçak varken gaz tekrar verilmez.

• Vana tipi: normalde kapalı, enerjisiz kapanan; basınç, çap ve gaz türüne uygun, gaz için onaylı gövde.
• Konum: gaz girişinde, tehlike anında kolay ulaşılan ve gaz sayacından sonra, mümkünse kazan dairesi dışında.
• Manuel reset: alarm sonrası ve elektrik gelince vana kendiliğinden açılmamalı.
• Geri bildirim: vana konumu panelde görünmeli; kablo kopması ve vana arızası da arıza olarak izlenmeli.
• Periyodik test: vana yılda en az bir kez alarm simülasyonuyla kapatılıp sızdırmazlığı denetlenmeli.

Yönetmelik ve standartlar: neler gerekli?

Gaz yakıtlı tesislerde gaz algılama, Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'te kazan dairesi ve mutfak hükümleri içinde yer alır. 19 Aralık 2007 tarihli Resmi Gazete metninde, doğalgaz ve LPG kullanılan kazan dairelerine ilişkin maddede (55. madde) gaz algılayıcı kullanımının zorunlu olduğu, gaz sayaçlarının kazan dairesi dışına konacağı, ana gaz kapama vanasının ve ana elektrik panosunun tehlike anında kolay ulaşılabilir olması gerektiği ve LPG kullanılan kazan dairesinin bodrum katta yapılamayacağı belirtilir. LPG'de algılayıcıyla devreye giren otomatik emniyet ya da ani kapama vanasının bina girişinde bulunması da aynı maddede yer alır.

Mutfaklara ilişkin maddede (57. madde) konutlar hariç, aynı anda 100'den fazla kişiye hizmet veren mutfaklar ve yemek fabrikaları için davlumbaz otomatik söndürme sistemi ile gaz algılama, gaz kesme ve uyarı tesisatı istenir; bodrumdaki LPG'li mutfaklarda gaz algılayıcı, gazı kesen otomatik vana ve havalandırma aranır. Yönetmelik sonradan değiştirildiği için madde numaraları ve ayrıntılar için güncel metni mevzuat.gov.tr'den kontrol edin. Davlumbaz tarafı için mutfak davlumbazı söndürme sistemi yazısına bakılabilir.

Kapalı otoparklarda yönetmelik sprinkler, yangın dolabı ve mekanik duman tahliyesi gibi konuları düzenler (60. madde); CO ölçümünü sayısal eşikle zorunlu kılan genel bir hükmü doğrulayamadık. Uygulamada proje şartnamesi, havalandırma tasarımı ve EN 50545-1 esas alınır. Sorumlu mercii yerel itfaiye ve proje müellifidir.

Doğalgaz iç tesisat tarafında ise gaz dağıtım şirketinin teknik şartnamesi ve ilgili iç tesisat standartları esastır; işletmeniz için hangi şartların geçerli olduğunu dağıtım şirketine ve projeyi hazırlayan mühendise sorun.

• EN 50545-1: kapalı otopark ve tünellerde CO, NO ve NO2 için sabit sensör ve kontrol ünitesi gereksinimleri ile test yöntemleri.
• EN 60079-29-1 ve EN 60079-29-2: yanıcı gaz dedektörlerinin performansı ile seçim, kurulum, kullanım ve bakım rehberi.
• EN 50291-1: konutlardaki CO cihazları için; ticari ölçekte panelli sistemin yerini tutmaz.
• IEC 60529 (IP kodu): nemli ve tozlu kazan dairesi ve mutfak ortamında sensör koruma sınıfı.

Kalibrasyon, sensör ömrü ve yanlış alarm

Gaz sensörleri zamanla duyarlılığını kaybeder, bu yüzden panelin periyodik kalibrasyon ve fonksiyon testi (bump test) kaydı olmalıdır. Elektrokimyasal CO sensörleri ve katalitik (pellistör) yanıcı gaz sensörleri sarf malzemesidir; ömür ve kalibrasyon aralığı üreticiye ve ortama göre değişir, bu bilgi cihazın teknik veri sayfasından alınmalıdır. Sensör ömrü dolmadan değişim planlanmalı, sonuçlar bakım defterine işlenmelidir.

Yanlış alarm genellikle ortamdan gelir. Temizlik kimyasalları (amonyak, alkol, çözücü, çamaşır suyu buharı), sprey boyalar, egzoz dumanı, yoğun buhar ve yağ buharı bazı sensörlerde okumayı şişirebilir; bazı bileşikler ise katalitik sensörü kalıcı zehirleyebilir. Akü şarj odalarındaki hidrojen de CO sensörlerinde çapraz duyarlılık yaratabilir.

Çözüm sensörü yanlış yere koymamak, doğru sensör teknolojisini seçmek ve kaynağı kontrol etmektir. Alarmı sürekli bastırmak ya da sensörü bantlamak, yangın panelindeki dedektörü kapamaya benzer biçimde tehlikelidir.

• Yanlış alarm kaynakları: temizlik kimyasalı, çözücü, egzoz, buhar, hidrojen ve ısı.
• Kalıcı bozulma: silikon, kurşunlu ve klorlu bileşikler gibi sensör zehirleyicileri.
• Bakım kaydı: kalibrasyon tarihi, test gazı, sonuç ve sensör değişimi yazılı tutulmalı.
• Arıza izleme: sensör kopması, düşük sinyal ve süresi dolmuş sensör panelde arıza verir.
• Alarm sonrası yöntem: kaçak giderilmeden panel sıfırlanmaz ve vana açılmaz.

Bayifi'de bu konudaki yeri

Gaz algılama paneli çoğu zaman yangın alarmı, havalandırma ve mekanik tesisatla birlikte planlandığından, keşfi yapacak ve projeyi uygulayacak deneyimli bir kurulumcu seçmek önemlidir. Bayifi'de il il firma dizininden bayilere bakabilir, toptancıların stoklu ürünlerini pazar bölümünde inceleyebilirsiniz.

Kurulumcu ya da toptancı iseniz firmanızı kaydol sayfasından ekleyerek talepleri almaya başlayabilirsiniz.