Endüstriyel Bölgede Kirli Hava, Is ve Yağ Buharı: Yangın Dedektörü Kirlenmesi ve Kamera Lensi Sorunları

Sanayi ortamında dedektör ve kamera neden çabuk kirlenir?

Endüstriyel ortamda havadaki asılı parçacıklar hem yangın dedektörünün hem kamera lensinin en büyük düşmanıdır. Döküm ve kaynak atölyelerinde metal dumanı ve is, boya ve kimya tesislerinde solvent ve reçine buharı, ahşap ve mobilya imalatında talaş tozu, tekstilde pamuk tiftiği, gıda ve yağlı üretimde ise yağ buharı havaya karışır. Bu parçacıklar soğuk yüzeylere, yani lens camına ve dedektörün sensör odasına yapışır.

Yağ buharı özellikle sinsidir. Havada uçucu halde bulunur, soğuk lens camında yoğunlaşıp ince bir film oluşturur ve toz bu filme yapışır. Birkaç haftada görüntü bulanıklaşır. Dedektör tarafında aynı yağlı toz tabakası ölçüm odasında ışığı saçan bir yüzey gibi davranır.

Sonuç iki yönlüdür: kamera görüntüsü kaybolur, dedektör ya sürekli yanlış alarm verir ya da gerçek yangında gecikir. Bu yüzden endüstriyel keşifte ürün seçiminden önce ortamın hangi tür kirliliği, ne yoğunlukta ürettiği saptanmalıdır.

Optik duman dedektörü kirlenince ne olur?

Noktasal optik duman dedektörü, içindeki odada ışığın duman parçacıklarına çarpıp sensöre saçılmasını ölçer; kirlenme bu ölçümü doğrudan bozar. Odada biriken toz, yağ ve böcek kalıntısı ışığı kendisi saçtığı için dedektör, gerçek duman yokken duman varmış gibi bir değer görür. Değer eşiğe yaklaştıkça yanlış alarm olasılığı artar.

Kirlenmenin ikinci sonucu daha az bilinir: hassasiyet kayması. Bazı dedektörlerde kirlenme yüzünden ölçüm eşiği değişir ve gerçek dumana tepki gecikebilir. Optik dedektörler toz ve böcek birikimine karşı diğer algılama yöntemlerinden daha hassas olarak bilinir; havalandırma ve klima sistemlerinin dolaştırdığı parçacıklar, talaş, zımpara ve boya da dedektörü kirletir.

Duman olmadan alarm veren dedektörü sürekli devre dışı bırakmak çözüm değildir. Bölgeyi devre dışı bırakmak o alanı korumasız bırakır; kirlenmeyi gideren planlı bakım ya da ortama uygun dedektöre geçiş gerekir.

Kirli ortamda dedektör seçimi: ortama göre ne tercih edilir?

Duman dedektörünün uygun olmadığı ya da yetersiz kaldığı yerlerde sabit sıcaklık, artış hızı, alev ya da uygun başka bir dedektör türü kullanılır; Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik bunu açıkça öngörür. Aşağıdaki eşleştirmeler genel eğilimleri gösterir; kesin seçim yangın projesi ve ortam ölçümleriyle yapılır.

• Dökümhane ve fırın çevresi: yüksek ortam sıcaklığı ve is nedeniyle duman dedektörü yerine, ortam sıcaklığına uygun sınıfta ısı dedektörü ya da alev dedektörü düşünülür; EN 54-5 ısı dedektörlerinin uygulama sıcaklığı sınıfları tanımlanmıştır.
• Kaynak ve metal işleme: kaynak dumanı optik dedektörü tetikleyebilir; ısı, çok kriterli dedektör veya sıcak iş izni dönemlerinde yönetilen bölge yaklaşımı değerlendirilir.
• Boya ve solvent alanı: buhar ve patlayıcı ortam riski nedeniyle ATEX değerlendirmesi gerekir; dedektör ve kamera Ex onaylı olmalıdır.
• Ahşap ve mobilya, tekstil: talaş ve tiftik tozu sürekli kirlilik üretir; ön filtreli aspirasyonlu sistem ya da çok kriterli dedektör ve sık bakım planı öne çıkar.
• Gıda ve yağlı üretim: yağ buharı ve nem optik dedektörü yanıltır; pişirme ve kızartma hatlarında ısı dedektörü, davlumbaz altında ise ayrı söndürme sistemi mantıklıdır.
• Geniş, yüksek hacimli hol: kirliliğin dedektöre ulaşmasını azaltan lineer ışın dedektörü veya aspirasyonlu sistem tercih edilebilir.

Çok kriterli dedektör nedir, ne zaman gerekir?

Çok kriterli (multi-sensor) dedektör, duman ile ısıyı ya da duman, karbonmonoksit ve ısıyı birlikte değerlendirip yanlış alarmı azaltmaya çalışan noktasal dedektördür. EN 54 serisinde bu cihazlar için EN 54-29 (duman ve ısı), EN 54-30 (karbonmonoksit ve ısı) ve EN 54-31 (duman, karbonmonoksit ve isteğe bağlı ısı) bölümleri bulunur.

Üreticiler çok kriterli cihazların yanlış alarmı azalttığını belirtir, fakat bu cihazlar sınırsız kirliliğe dayanıklı değildir; ağır talaş ve yağ ortamında yine temizlik ister. Çok kriterli dedektör, 'hafif kirli' ve değişken ortamlar için bir iyileştirmedir; ağır kirlilikte ısı dedektörü ya da aspirasyonlu sistem ana seçenek olarak kalır.

Adresli sistemde kirlilik göstergesi ve hassasiyet kompanzasyonu

Adresli yangın panelinde her dedektörün kirlilik düzeyi izlenebilir, bu da temizliği takvime değil gerçek duruma bağlar. Ticari adresli sistemlerde kontrol paneli dedektörün kirlenme durumunu arıza veya uyarı olarak bildirebilir. Panel yazılımı çoğunlukla dedektör bazında kirlilik yüzdesini ya da 'temizlik gerekli' mesajını gösterir.

Birçok üretici ayrıca hassasiyet kompanzasyonu (drift compensation) kullanır: dedektör, yavaş artan kirliliği izler ve alarm eşiğini belli bir sınır içinde buna göre ayarlar. Bu özellik ve sınırları üreticiye göre değişir; kompanzasyon sınırına gelen dedektör temizlenmeli ya da değiştirilmelidir. Kompanzasyon kirliliği ortadan kaldırmaz, yalnızca temizliğe kadar geçen süreyi uzatır.

Kurulumcu için pratik sonuç: kirli ortamda konvansiyonel yerine adresli sistem seçmek, hangi dedektörün ne kadar kirlendiğini görmeyi sağlar ve bakım maliyetini öngörülebilir kılar. Panelin kirlilik verisini raporlayıp raporlamadığı, teklif aşamasında sorulacak teknik sorulardan biridir.

Mevzuat ve standart: TS EN 54 serisi ne söylüyor?

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in 74. maddesi, algılama sisteminin ve bileşenlerinin TS EN 54'e uygun üretilmesini, tasarlanmasını, kurulmasını ve işletilmesini şart koşar. 75. madde, algılama ve uyarı sistemini düzenler; duman dedektörünün uygun olmadığı yerde ısı, alev ve benzeri dedektörlerin kullanılabileceğini, tüm dedektörlere periyodik test ve bakım için ulaşılabilmesi gerektiğini belirtir. 84. madde ise periyodik kontrol, test ve bakımın bina sahibi ya da yöneticisi, veya yazılı olarak yetki devredilen bina yetkilisi sorumluluğunda olduğunu söyler.

Standart tarafında EN 54-7 noktasal duman dedektörlerini, EN 54-5 noktasal ısı dedektörlerini, EN 54-12 ışın tipi lineer duman dedektörlerini, EN 54-20 aspirasyonlu dedektörleri kapsar. Planlama, tasarım, kurulum ve bakım için ise CEN/TS 54-14 kılavuzu esas alınır. Yönetmelik metni kirli ve tozlu ortamı ayrıca adlandırmaz; seçim, projeci ve kurulumcunun ortam analiziyle yapılır. Bu nedenle kirliliğin gerekçesi proje notuna yazılmalıdır.

Kapak, toz mahfazası, temizlik ve aspirasyon filtre bakımı

Dedektör üzerine torba, streç film ya da kendi yaptığınız kapak geçirmek algılamayı engeller ve yangın korumasını fiilen kapatır. Kapak yalnızca üreticinin onayladığı koruma aksesuarı olmalı ve ancak yasal gerekçeyle, sorumlu kişi bilgisiyle ve yangın nöbeti önlemiyle birlikte geçici süre kullanılmalıdır. Yönetmeliğin 74. maddesi de sistem devre dışı kaldığında korunmayan alanların ek personelle denetlenmesini ister.

Planlı temizlik düzenli ve üretici talimatına uygun yapılmalıdır; yöntem, sıklık ve test spreyi kullanımı için duman dedektörü temizleme rehberine bakın. Endüstriyel ortamda temizlik aralığı, konutlardan çok daha kısadır ve adresli panelin kirlilik göstergesine göre belirlenir.

Aspirasyonlu sistemlerde asıl bakım konusu filtre ve boru ağıdır. Ön filtre tıkandıkça hava akışı düşer, akış arızası oluşur ve algılama gecikir. Filtre değişimi, boru uçlarının temizliği ve akış testi periyodik yapılmalıdır; çalışma ilkesi ve EN 54-20 için aspirasyonlu duman algılama yazısını inceleyin.

Kamera tarafı: yağ buharı, kaynak ışığı ve kimyasal buhar

Yağlı ortamda kamera görüntüsü bozuluyorsa neredeyse her zaman lens camındaki film tabakası yüzündendir. Tek tek ayar yapmak yerine lensin önünde değiştirilebilir bir koruma camı, güneşlik ya da hava üfleme (air purge) kullanılırsa, temizlik sırasında asıl lense dokunulmaz. Temizlikte üreticinin önerdiği lens bezi ve uygun temizleyici kullanılmalı, aşındırıcı malzemeden kaçınılmalıdır.

Kaynak ışığı kamerada aşırı parlama ve çiçeklenme yapar. Kamerayı doğrudan kaynak arkına bakmayacak şekilde konumlandırmak ilk önlemdir. Ardından WDR ayarı, parlak ışık bastırma (HLC) ve uygun enstantane ayarı denenir; ayrıntı için WDR ve ters ışık rehberlerine bakılabilir. Gecede dahili kızılötesi ışık, havadaki toz ve buhara çarpıp geri yansıyarak 'kar' etkisi oluşturabilir; harici ışık ya da kamerayı bu bölgeden uzak konumlandırmak çözüm olabilir.

Kimyasal buharlı ortamda IP sınıfı tek başına yeterli kriter değildir. IEC 60529'a göre IP kodu tozu (ilk rakam) ve suyu (ikinci rakam) tanımlar; test edilen sıvı temiz sudur, yağ ve solvent dayanımı garanti edilmez. Bu nedenle kimyasal etkiye karşı paslanmaz çelik (örneğin 304 ya da 316 sınıfı) muhafaza, kimyasala dayanıklı conta ve üreticinin onayı aranır. Sıcak ortamda (dökümhane, fırın) kameranın çalışma sıcaklığı veri sayfasındaki sınırı aşıyorsa soğutmalı ya da fanlı muhafaza gerekir; fanlı kutuda emilen havanın filtrelenmesi ve filtrenin düzenli değişmesi şarttır, aksi hâlde fan kirliliği kutunun içine taşır.

Benzer toz, çamur ve lens bakımı ilkeleri için tarla, bahçe ve şantiye kamerası yazısına göz atabilirsiniz.

Kurulumcu için keşifte ortam kirliliği gözlem formu

Keşifte ortamın kirlilik türünü yazılı kayda geçirmek, doğru dedektör ve muhafaza seçiminin ilk adımıdır. Genel çevre sorularını kapsayan keşif formu yazısı ile birlikte aşağıdaki başlıklar doldurulabilir.

• Kirletici türü: is, yağ buharı, metal dumanı, ahşap tozu, tiftik, solvent buharı veya nem; hangisi, hangi bölgede.
• Yoğunluk ve süreklilik: sürekli mi, vardiya içinde mi, belirli işlemde mi; gözle görünür bulanıklık var mı.
• Yüzey kontrolü: mevcut dedektör ve lenslerde parmakla ya da beyaz bezle yağ, is ve toz tabakası testi.
• Sıcaklık ve nem aralığı: tavan seviyesinde ve kamera yüksekliğinde ölçülen en düşük ve en yüksek değer.
• Hava hareketi: havalandırma, davlumbaz, fan ve açık kapılar; kirliliğin dedektöre taşınma yönü.
• Tehlikeli alan işareti: patlayıcı ortam (ATEX) sınıflandırması, solvent ve toz birikimi.
• Erişim: dedektöre ve kameraya merdivensiz veya platformsuz temizlik için ulaşılabiliyor mu (Yönetmelik madde 75 test ve bakım erişimi).
• Mevcut arıza geçmişi: yanlış alarm sayısı, hangi bölge, ne zaman; son temizlik tarihi.

Bayifi'de uygun kurulumcu ve ürün bulmak

Endüstriyel yangın algılama ve kamera işlerinde ortamı yerinde görecek bir kurulumcu seçmek önemlidir. Bayifi'de bayiler sayfasından şehrinize göre firma profillerine bakabilir, toptancıların anlık stoktaki yangın ve kamera ürünlerini pazar bölümünden inceleyebilirsiniz. Firmanız kurulumcu ya da toptancıysa kaydol sayfasından dizine katılabilirsiniz.