Sürücü Yorgunluk ve Dikkat İzleme Sistemi (DMS) Nedir? ADAS Farkı, Kabin İçi Kamera ve KVKK

Sürücü izleme sistemi (DMS) ve ADAS nedir?

DMS (Driver Monitoring System), aracın kabininde sürücüye bakan bir kamerayla sürücünün uyanıklığını ve dikkatini izleyen sistemdir. Piyasada sürücü durum izleme, yorgunluk uyarı sistemi ya da kısaca DSM adıyla da geçer. Kamera görüntüsünü yapay zekâ yazılımı analiz eder; yorgunluk ya da dikkat dağınıklığı belirtisi görürse sürücüyü uyarır.

ADAS (Advanced Driver Assistance Systems), ileri sürüş destek sistemlerinin genel adıdır. Filo kamerası bağlamında ADAS genellikle ön cama bakan kameranın şerit çizgilerini ve öndeki aracı izleyerek şerit ihlali, ön çarpışma ve yakın takip uyarısı üretmesi anlamına gelir. Yani DMS içeriye, ADAS dışarıya bakar; ikisi tamamlayıcıdır ama farklı veri üretir.

Avrupa Birliği'nin 2019/2144 sayılı Genel Güvenlik Düzenlemesi, M ve N sınıfı araçlarda sürücü yorgunluk ve dikkat uyarı sistemini (DDAW) yeni tip onaylarda 6 Temmuz 2022'den, tüm yeni araçlarda 7 Temmuz 2024'ten itibaren zorunlu kılmıştır. Gelişmiş sürücü dikkat dağınıklığı uyarısı (ADDW) ise yeni tiplerde 7 Temmuz 2024'ten, tüm yeni araçlarda 7 Temmuz 2026'dan itibaren aranmaktadır. Bu, sektörde kabin içi izlemenin artık sıradan bir araç özelliği haline geldiğini gösterir; ancak sonradan takılan filo sistemleri bu zorunluluğun parçası değildir ve ayrı hukuki değerlendirme gerektirir.

Kabin içi kızılötesi kamera neyi tespit eder?

Kabin içi kamera, gece ve gün ışığı farkından etkilenmemek için kızılötesi (IR) aydınlatmayla çalışır; bu sayede karanlıkta da sürücünün yüzü ve eli analiz edilebilir. Güneş gözlüğü, maske ve kasket gibi unsurlar tespit başarısını düşürebilir, bu yüzden doğruluk oranı için üretici belgesinden teyit edin.

Yorgunluk tespitinde sık kullanılan ölçüt göz kapanma oranıdır (PERCLOS). Formül şöyledir: PERCLOS = (gözün büyük oranda kapalı kaldığı süre ÷ ölçüm penceresi) × 100. Oran eşiği aşarsa ya da göz kapanması birkaç saniye sürerse sistem uyarı verir. Eşik değerleri üreticiye ve ayara göre değişir.

• Göz kapanması ve uyku hali: uzun göz kapanmaları, sık ve ağır göz kırpma.
• Esneme: ağız açıklığı ve süresine dayalı yorgunluk belirtisi.
• Bakış sapması: yola bakmama, başın uzun süre yana ya da aşağı dönmesi.
• Telefon kullanımı: kulağa götürülmüş el ya da aşağıya bakarak ekran kullanımı.
• Sigara: ağıza götürülen sigara hareketi.
• Emniyet kemeri: bazı modellerde kemerin takılı olup olmadığı.

ADAS ön kamera: şerit ihlali ve ön çarpışma uyarısı nasıl çalışır?

ADAS ön kamerası şerit çizgilerini algılar ve sürücü sinyal vermeden şeridi terk ederse şerit ihlali uyarısı (LDW) verir. Aynı kamera öndeki aracı izleyerek aradaki mesafeyi ve yaklaşma hızını hesaplar; çarpışma riski belirli bir eşiği aşarsa ön çarpışma uyarısı (FCW) üretir.

Çarpışma süresi, kabaca TTC = mesafe ÷ göreceli hız formülüyle ifade edilir. Örneğin öndeki araca 30 metre mesafe ve saniyede 10 metre yaklaşma hızı varsa TTC 3 saniyedir. Sistemler bu süre kısaldıkça uyarıyı kademeli artırır.

Araç tipi onayında şerit ihlali ve acil fren sistemleri için UN R130 ve UN R131 gibi düzenlemeler, uyarı sistemlerinin test yöntemleri için ISO 17361 ve ISO 15623 gibi standartlar kullanılır. Sonradan takılan filo ADAS cihazlarının hangi testlerden geçtiği ise üreticinin belgesinden teyit edilmelidir. ADAS uyarısı sürücüye yardımcıdır; frene müdahale etmez ve sürücünün sorumluluğunu kaldırmaz.

Uyarının sürücüye verilmesi ile merkeze iletilmesi arasındaki fark

Yerel uyarı, sistemin yalnızca sürücüye sesli ya da titreşimli bildirim vermesidir; görüntü cihazda anlık analiz edilir ve olay kaydı dışarı gönderilmez. Merkeze iletim ise olayın zamanı, konumu, türü ve çoğu zaman kısa video klibinin 4G üzerinden bir platforma gitmesidir; burada filo yöneticisi olayı görür, rapor alır ve sürücüyü ayrıca değerlendirebilir.

Bu fark hukuki yükü doğrudan değiştirir. Yerel uyarı, sürücünün güvenliğine hizmet eden bir yardım işlevi olarak kolay savunulur; veri çıkışı olmadığı için risk daha düşüktür ama görüntünün cihazda analiz edilmesi de kişisel verinin işlenmesidir. Merkeze iletimde ise kişisel veri bir kayda dönüşür, farklı kişilere ulaşır ve saklama süresi sorusu doğar.

Klip yüklemesi için gereken veri kotası ve 4G ayarları ayrı bir teknik konudur ve çok kanallı araç kayıt cihazı (MDVR) üzerinden yönetilir.

• Yalnızca yerel uyarı: sürücüye ses, merkeze veri yok; en düşük gizlilik riski.
• Olay bildirimi: merkeze yalnızca olay türü, zaman ve konum gider; görüntü yok.
• Olay klibi: uyarı anının öncesi ve sonrasından kısa video gider; kişisel veri yükü yüksektir.
• Sürekli kayıt ve canlı izleme: kabin içi görüntünün sürekli alınması; ölçülülük açısından en riskli seçenektir.

Sürücünün yüz görüntüsü kişisel veri mi, biyometrik veri mi?

Sürücünün yüzünün göründüğü her görüntü, kimliği belirli ya da belirlenebilir bir gerçek kişiye ilişkin bilgi olduğu için kişisel veridir (6698 sayılı Kanun madde 3). Sürücü çalışansa bu veriyi işleyen işveren, Kanun anlamında veri sorumlusudur.

Biyometrik veri ise 6698 sayılı Kanun'un 6. maddesinde özel nitelikli kişisel veri olarak sayılır ve işlenmesi yasaktır; yalnızca madde 6/3'teki şartlardan biri varsa ve Kurul'un belirlediği yeterli önlemler alınmışsa mümkündür. Kurul'un 29.04.2026 tarihli ve 2026/921 sayılı ilke kararı, mesai takibi için biyometrik veri işlenmesini ele almış, 2 Haziran 2026'da Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Kurul bu kararda açık rıza olsa bile ölçülülük şartının sağlanmayacağını belirtmiş, güvenlik amaçlı kullanımı ise çok dar bir istisna olarak değerlendirmiştir.

DMS'de belirleyici soru şudur: sistem yalnızca göz kapanması ve esneme gibi davranışı mı analiz ediyor, yoksa yüzü sürücü kimliğiyle eşleştiriyor mu? Davranış analizi tek başına kimlik tespiti amaçlamaz. Buna karşılık sürücü giriş doğrulaması için yüz tanıma kullanılıyorsa biyometrik işleme gündeme gelir ve gerekçe çok daha ağırlaşır. Ayrıca sürekli yorgunluk kayıtlarının sağlık hakkında çıkarım sağlayabileceği de akılda tutulmalıdır. Yüz tanıma konusunun ayrıntısı için yüz tanıma sistemleri ve KVKK rehberine bakın.

Hukuki dayanak: meşru menfaat, orantılılık ve aydınlatma

İşverenin DMS kullanımı için en gerçekçi dayanak, 6698 sayılı Kanun'un 5/2-f maddesindeki meşru menfaattir; ilgili kişinin temel hak ve özgürlüklerine zarar vermemek şartıyla veri sorumlusunun meşru menfaati için işlemenin zorunlu olması aranır. Kaza ve yaralanma riskini azaltmak, İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki işveren önlem yükümlülüğüyle de ilişkilendirilebilecek meşru bir amaçtır. Çalışan ile işveren arasındaki bağımlılık nedeniyle açık rıza çoğunlukla sağlam bir dayanak sayılmaz.

Orantılılık, Kanun'un 4. maddesindeki "işlendikleri amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olma" ilkesidir. Pratikte şu soruya dönüşür: yorgunluk riskini azaltmak için görüntüyü merkeze göndermek şart mı, yoksa yerel uyarı yeterli mi? Hafif yolla aynı amaca ulaşılabiliyorsa ağır yol savunulamaz. Performans değerlendirme ya da genel gözetim amacı, güvenlik amacının yerine geçmez.

Aydınlatma (madde 10) veri elde edilirken yapılır ve şunları içerir: veri sorumlusunun kimliği, işleme amacı, verilerin kimlere ve hangi amaçla aktarılabileceği, toplama yöntemi ve hukuki sebep, ilgili kişinin hakları. Aydınlatma Tebliği, bu bilgilerin sade bir dille verilmesini ve açık rıza metniyle birleştirilmemesini ister. Genel kamera uygulaması için KVKK kamera uyarı levhası ve aydınlatma metni rehberi de kullanılabilir. Sürücüye kabin içinde bir bildirim levhası ve işe başlarken yazılı aydınlatma verilmesi iyi uygulamadır. Gizli kayıt, aydınlatma yapılmadığı için hukuka aykırıdır.

Kabin içi ses kaydı, rapor alıcıları ve saklama süresi

Kabin içi ses kaydı görüntü kaydından çok daha risklidir, çünkü sürücünün özel konuşmalarını, yolcularla ve üçüncü kişilerle diyaloglarını da yakalar. Türk Ceza Kanunu'nun konuşmaların kayda alınması, özel hayatın gizliliği ve kişisel verilerin hukuka aykırı kaydedilmesine ilişkin hükümleri (133, 134 ve 135. maddeler) bu nedenle özellikle gözetilmelidir. Yorgunluk ve dikkat tespiti için ses kaydına ihtiyaç yoktur; sistemde mikrofon varsa kapatılması ya da ses kaydının devre dışı bırakılması gerekir.

Raporların kimlere gittiğini önceden belirleyin ve yetkiyle sınırlayın. Olay raporuna doğrudan erişimi filo yöneticisi ya da güvenlik sorumlusu gibi sınırlı kişilerle tutmak, yazılım sağlayıcısını veri işleyen olarak sözleşmeyle bağlamak gerekir. Kanun madde 12/2 uyarınca veri işleyen kullanıldığında veri sorumlusu tedbirlerden müştereken sorumludur. Verinin üretici bulutunda yurt dışında tutulması ise madde 9'daki aktarım şartlarını gündeme getirir.

Saklama süresi için Kanun madde 4/2-d ve madde 7, verinin işleme amacı için gerekli süre kadar saklanmasını ve amaç ortadan kalkınca silinmesini ister. Kanunda DMS için sabit bir gün sayısı yoktur. Kuruma özgü, yazılı saklama ve imha politikasında gerekçelendirilmiş bir süre belirleyin; olay tutanağına bağlanmayan klipler kısa sürede silinmeli, kaza ya da disiplin dosyasına giren klipler ayrı ve daha uzun saklanabilir. Genel süre mantığı için kamera kayıtları kaç gün saklanmalı yazısına bakabilirsiniz.

Depolama planlamak için şu formül kullanılabilir: günlük klip hacmi (MB) = günlük olay sayısı × klip süresi (sn) × bit hızı (Mbit/sn) ÷ 8. Örneğin günde 20 olay, 20 saniyelik klip ve 2 Mbit/sn bit hızı yaklaşık 100 MB eder.

Filo yöneticisi ve kurulumcu için politika ve aydınlatma önerileri

Aşağıdaki adımlar, DMS ve ADAS kurulumunu hukuki olarak savunulabilir hale getirmek için pratik bir kontrol listesidir. Çalışan izleme konusundaki genel çerçeve için çalışan takibi ve KVKK yazısı da yardımcı olur; kurulumcunun sistem erişimi için kurulumcunun uzaktan erişiminde veri işleyen sorumluluğu yazısına bakın.

• Amacı yazın: sürücü ve yol güvenliği; performans puanlaması ya da ceza amacı yok.
• Daha hafif seçeneği önce deneyin: yerel uyarı yeterliyse klibi merkeze göndermeyin.
• Aydınlatma metni hazırlayın: işleyen kim, hangi veri (yüz görüntüsü, olay türü, zaman, konum), amaç, hukuki sebep, kimlere aktarım, saklama süresi, haklar ve başvuru yolu.
• Metni sürücüye imzalatın ve kabine bildirim ekleyin: aydınlatma ile açık rıza metnini ayrı tutun.
• Ses kaydını kapatın: mikrofon gerekmiyorsa devre dışı bırakın ve cihazda yapılandırmayı belgeleyin.
• Yüz tanıma ile kimlik eşleştirmeyi kapatın: özel nitelikli veri yükünü baştan almayın.
• Erişimi sınırlayın: kullanıcı yetkileri, erişim kaydı ve güçlü parola kullanın.
• Saklama ve imha politikasını yazın: olay klipleri için süre ve silme sorumlusu belirleyin.
• Veri işleyen sözleşmesi yapın: yazılım, bulut ve kurulumcu için gizlilik ve güvenlik yükümlülükleri ekleyin.
• Sürücü başvurularını yanıtlayın: ilgili kişi başvurusu için süreç ve sorumlu atayın.

Kurulumcu bulmak ve ürün tedarik etmek: Bayifi'nin yeri

Araç içi kamera ve kayıt cihazı kurulumunda araç elektriği, sigorta ve akü koruması kadar yazılım yapılandırması da önemlidir; ses, yüz tanıma ve saklama ayarlarını kurulumcuyla yazılı olarak netleştirin. Bayifi'de bayi listesinden kurulumcu firmaların profil, hizmet ve marka bilgilerine bakabilirsiniz.

Toptan ürün ve stok bilgisi için pazar bölümünü kullanabilirsiniz. Kurulumcu ya da toptancıysanız firmanızı kaydol sayfasından ekleyebilirsiniz.