Konut Projesinde Zayıf Akım Şaftı ve Kat Dağıtım Dolabı: Yer Seçimi, Ölçüler, Havalandırma ve Bakım Erişimi

Zayıf akım şaftı nedir ve nereye konur?

Zayıf akım şaftı, kat planında kat kat üst üste gelen dikey bir boşluktur ve içinden telefon, veri, kamera, diafon, yangın algılama ve anten gibi düşük gerilimli sistemlerin ana kabloları geçer. BTK'nın Bina İçi Elektronik Haberleşme Tesisatı Teknik Şartnamesi bu boşluğu, sistem odasından çatıdaki çanak antene uzanan ve katlar arası kablo bağlantısını sağlayan dikey boşluk olarak tanımlar.

Şaftın yeri, mimari planın ilk çizimlerinde belirlenmelidir; çünkü sonradan taşımak taşıyıcı sistemi, döşeme geçişlerini ve ıslak hacimlerin yerini etkiler. Pratikte iyi çalışan yerleşim, her katta aynı noktaya oturan ve ortak alana açılan bir şafttır.

• Ortak alandan erişim: Şaft kapısı kat koridoru veya merdiven sahanlığına açılmalıdır; daire içinden erişilen şaftta bakım için komşunun kapısı çalınır. BTK şartnamesi, kat koridorundan şafta açılan, kilitli ve güvenli çalışmaya uygun boyutta bir pencere bulunmasını ister.
• Merkeze yakınlık: Kat yatay kablolarının uzunluğu, ağ kablolarında 90 metrelik kanal sınırını (100 metre bağlantı hattı bütçesi) aşmamalıdır; şaft planın bir ucundaysa en uzak daireye ulaşmak zorlaşır.
• Merdiven ve asansör çevresi: Bu çevreler ortak alan olduğu için erişim kolaydır; ancak merdiven ve asansör kuyusu duvarları yangın dayanımı taşıyan elemanlardır, şaft duvarını onlarla paylaşıyorsanız delik açma ve geçiş yerleri baştan yangın projesiyle birlikte düşünülmelidir.
• Üst üste hizalama: Şaft her katta aynı aks üzerinde kalmalı, kiriş ve perde duvar çakışmasına karşı statik projeyle kontrol edilmelidir.
• Islak hacimden uzaklık: Tesisat şaftı, banyo ve mutfak düşey borularıyla aynı boşluğa konmamalıdır; su sızıntısı ve nem kabloları ve cihazları doğrudan etkiler.

Kuvvetli akım şaftından ayırma ve girişim mesafesi

Zayıf akım kabloları, kuvvetli akım kablolarıyla aynı kanalı veya aynı tavayı paylaşmamalıdır; çünkü şebeke gerilimli hatların oluşturduğu elektromanyetik alan veri hatlarında hata ve kamera görüntüsünde parazit olarak görülür. BTK şartnamesinin 6.5 maddesi, bina içi elektronik haberleşme tesisatının kuvvetli akım ve nemden etkilenmeyecek biçimde kurulmasını açıkça ister.

Kablolama uygulama standardı EN 50174-2 (ISO/IEC 14763-2 ile uyumlu), güç ve veri kablolarının ayrılmasını kablo kategorisine ve ayırma sınıfına göre ele alır; kesin mesafe, kullanılan kablonun korumasına (UTP, F/UTP, S/FTP) ve güç hattının akımına bağlıdır. Elinizdeki proje için geçerli değeri standardın güncel metninden ve kablo üreticisinin belgesinden teyit edin.

• Mümkünse kuvvetli ve zayıf akım için ayrı şaft; mümkün değilse aynı şaftta iki ayrı duvar tarafı veya metal ayırıcı levha kullanın.
• Kuvvetli akım hattıyla bir kesişme kaçınılmazsa dik açıyla (90 derece) geçin; paralel uzun kuşaklardan kaçının.
• Asansör ve trifaze pano hatlarını, VRF/klima ve pompa motor beslemelerini zayıf akım tavasından uzakta tutun.
• Şaft içinde ayrı bir topraklama barası ve metal tavanın topraklaması planlanmalıdır.
• Yangın algılama hatlarında standart veri kablosu yerine, yangın dayanımlı kablo tipleri (örneğin EN 50200 sınıfı) gereken yerlerde ayrı güzergâh bırakın.

Şaft ve sistem odası ölçüleri: BTK şartnamesi ne diyor?

Bina içi elektronik haberleşme şartnamesi, şaft büyüklüğünü binadaki daire sayısına bağlar ve 8 ve üzeri daireli binalarda dikey şaftı zorunlu tutar. Şartname Mayıs 2018 tarihlidir; dayanağı İç Elektrik Tesisleri Yönetmeliğinde 21 Şubat 2018 tarihli değişikliktir. Aşağıdaki değerler şartnamenin 5. ve 6. bölümlerindeki en az değerlerdir; belediye veya proje müellifi daha geniş ölçü isteyebilir.

Dikey şaft zorunluluğu olmayan, 8 daireden küçük binalarda ise şaft yerine kat boyunca dikey en az 2 adet 100 mm çaplı boru döşenir.

• Dikey şaft en az genişliği (Tablo-2): 8-39 daire için 0,3 metrekare; 40-79 daire için 0,5 metrekare; 80 ve üzeri daire için 1 metrekare.
• Sistem odası (Tablo-1): 8-39 daire için en az 6 metrekare; 40-79 daire için 8 metrekare; 80 ve üzeri için 10 metrekare. Oda kenar uzunlukları en az 2 metre, yüksekliği en az 2 metre olmalıdır.
• Sistem odası zemin veya bodrum katta, havalandırma ve neme uygun koşullarda yer alır; en az 4 elektrik prizi ve aydınlatma bulunur. 20 kattan yüksek binalarda her 20 katta bir yeni sistem odası ayrılır.
• Şaft ile daire içi zayıf akım panosu arasındaki kablolar 50 mm veya 2 x 32 mm çaplı borudan geçirilir; borular en az 10 atü basınca dayanıklı olmalıdır.
• Şaft içinde kabloları taşımak için galvaniz metal saç tava kullanılır; tesisat daire içine şafttan itibaren sıva altı girer.
• Her daireye sistem odasından en az 1 adet CAT6 kablo ve en az 3 fiber kıl çekilir; kablolar TS EN 50575 ve fiber için ITU-T G.657 gibi standartlara uygun olmalıdır.

Kat dağıtım dolabı iç ölçüsü ve kapı açılımı

Şartname kat dağıtım dolabı için sabit bir ölçü vermez; bunun yerine kat ve ara terminal kutularının duvara gömülü, kapaklı, kilitli olmasını ve fiber, CAT6, RG6 kablolarının sonlandırılacağı, priz ve cihaz yerleştirmeye yetecek alanı içermesini ister. Dolayısıyla dolap ölçüsü proje müellifinin hesabıdır ve cihaz sayısı ile kablo bükülme yarıçapından türetilir.

Kat dolabının iç ölçüsünü şu adımlarla belirleyin: önce dolaptaki cihazların listesini çıkarın (patch panel, PoE switch, fiber ek kutusu, diafon dağıtıcı, yangın modülü, güç kaynağı), her birinin ön yüzey yüksekliğini rack birimi cinsinden toplayın, sonra yalnız cihazlar için hesaplanan değere yaklaşık yüzde 30-50 boş alan ekleyin; bu pay, ileride eklenecek kablo ve cihazın sınırıdır.

• Derinlik: Switch ve güç kaynağı derinliği, arkasında kablo toplama alanı ve bükülme payı bırakılacak kadar olmalıdır; UTP kablonun minimum bükülme yarıçapı için kablo üreticisinin belgesine, fiber için G.657 sınıfına ve patch kordon belgesine bakın.
• Kapı açılımı: Dolap kapısı en az 90 dereceye, tercihen 120 dereceye açılmalı; koridora açılan kapı kaçış genişliğini daraltmamalıdır. Kapı kanadı koridora taşıyorsa katlanır veya sürgülü tip düşünülmelidir.
• Önündeki çalışma alanı: Teknisyenin dolap önünde güvenle durabileceği boş zemin bırakın; dolabı merdiven sahanlığı kenarına veya dar nişe gömmekten kaçının.
• Gömme derinliği: Duvar kalınlığı dolap derinliğinden az ise dolap koridora taşar; bu durum mimari projede önceden çözülmelidir.
• Kilit ve etiket: Dolap kilitli, cihaz ve kablolar etiketli olmalı; daire numarası şematik tabloda yer almalıdır. BTK şartnamesi terminal kutularında daire bilgisini içeren şema bulundurulmasını ister.

Dikey yükselme: tava, boru ve yedek kapasite payı

Şaftta kabloların dikey taşınması için galvaniz metal tava veya kablo merdiveni kullanılır, katlardan dairelere ise boru ile yatay çıkış yapılır. Kapasiteyi planlarken bugünkü kablo adedini değil, bina ömrü boyunca eklenecek kabloyu hesaba katmak gerekir: yeni kamera, erişim noktası, yangın modülü veya operatör fiberi eklendiğinde şaft dolu çıkarsa tek çözüm yeni kırım olur.

Tava doluluk hesabı için pratik kural şudur: tüm kabloların dış çaplarından kesit alanı toplanır (her kablo için π x çap² / 4), toplam, tava iç kesitinin yaklaşık yüzde 40-50'sini geçmeyecek biçimde seçilir. Kalan alan ileride eklenecek kablolara aittir.

• Her kattan şafta en az iki yedek boş boru (örneğin 32-50 mm) bırakın ve uçlarını kapaklı tutun; içine çekme ipi bırakın.
• Tavada ağırlık yükünü kat aralıklarında askı veya tutucuyla paylaştırın; uzun düşey kablo kendi ağırlığıyla bağlantı noktasına yük bindirir.
• Fiber, bakır ve yangın kablolarını ayrı kuşaklarda toplayın ve her kuşağı etiketleyin.
• Yedek boru ve tava kapasitesi proje paftasında ve as-built çizimlerde gösterilmelidir; kapasite yazılı değilse sonraki firma bilmeden onu doldurur.
• Çatıdaki anten ve kamera direği için şaft üst ucundan çatıya kablo çıkışı ve yağmur sızdırmaz geçiş planlayın.

Yangın kesici (firestop) geçiş sızdırmazlığı, havalandırma ve bakım erişimi

Kablo, tava veya boru bir yangın duvarından ya da döşemeden geçtiğinde geçiş çevresi, o elemanın yangın dayanımı kadar sızdırmaz kapatılmalıdır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmeliğin Resmî Gazete'de yayımlanan ilk metni, yangın duvarından geçen elektrik tesisatının çevresinin açıklık kalmayacak şekilde en az duvarın dayanım süresi kadar yalıtılmasını, elektrik tesisatının yangın bölmeleri arasında geçişinde ise açıklıkların yangın durdurucu harç, yastık, panel gibi malzemelerle kapatılmasını ister.

Aynı metin yüksek binalarda düşey tesisat şaftı duvarlarının en az 120 dakika, şaft kapaklarının en az 90 dakika yangına dayanıklı ve duman sızdırmaz olmasını arar. Yönetmelik sonradan değiştirilmiştir; proje için geçerli madde ve süreleri mevzuat.gov.tr'deki güncel metinden ve itfaiye görüşünden teyit edin.

• Her geçişte test raporlu sistem kullanın (kablo ve boru geçişleri için EN 1366-3 deneyi ve EN 13501-2 sınıflandırması bilinen referanslardır); rapor, geçiş türü ve duvar tipiyle eşleşmelidir.
• Plastik boruların yangında yanıp açıklık bırakmaması için genleşen kelepçe (collar) veya yangın durdurucu manşet kullanın.
• Yeni kablo çekildiğinde delinen yangın kesici mutlaka yeniden kapatılmalı; açık kalmış geçiş bütün kompartıman düzenini zayıflatır.
• Havalandırma: Şaft içinde ısı üreten aktif cihaz (PoE switch, güç kaynağı) bulunacaksa sıcaklık hesabı yapın; cihaz veri sayfasındaki çalışma sıcaklığı sınırına dikkat edin. Yangın dayanımlı şaft kapısına sıradan menfez açmak dayanımı bozar; havalandırma yangına dayanıklı menfezle veya şaft dışında çözülmelidir.
• Bakım erişimi: Şaft kapısı yeterli genişlikte, kilitli ve yönetim/teknik personel anahtarına uygun olmalı; kapı önü eşyayla veya kaçış yolunu daraltacak biçimde kapanmamalıdır. Aydınlatma ve bir adet servis prizi, bakım güvenliği için yararlıdır.

Diafon, kamera, yapısal kablolama ve yangın loop kablosu aynı şaftı nasıl paylaşır?

Güvenlik kamerası ve diafon kablolarının dikey şaftı paylaşması, BTK şartnamesinin 6.4 maddesiyle mümkündür ve haberleşme tesisatının bu sistemlerden etkilenmemesi için gerekli tedbirlerin alınması şarttır. Yani şaft ortak olabilir, ancak kablolar karışık demet hâlinde ilerleyemez.

Yangın algılama loop hattı ise ayrı değerlendirilir: yaşam güvenliği sistemi olduğu için güzergâhı, dayanımı ve etiketi diğer sistemlerden bağımsız olmalı, bakım sırasında yanlışlıkla kesilmesi önlenmelidir.

• Yapısal kablolama: Cat6 veya Cat6A ve fiber omurga ayrı tava kuşağında; kablo seçimi için TS EN 50575 ve IEC 60794 uyumuna bakın.
• Kamera: PoE ile beslenen kamera kabloları uzun mesafede ısınabilir; yüksek yoğunlukta demetleme kablo sıcaklığını artırır, bu yüzden demetleri küçük tutun.
• Diafon kolon hattı: Düşük gerilimli ses-görüntü ve kapı açma hatları, kuvvetli akımdan ayrı kuşakta ve etiketli olmalı; kolon hattı arızasında tüm daireler etkilendiği için bakım ucu ulaşılabilir olmalıdır.
• Yangın loop: Ayrı, işaretli ve gerekli yerlerde yangın dayanımlı kablo ile; paylaşılan tavada ise fiziksel ayırıcı ile ayrılmalıdır.
• Tüm kuşaklar için güzergâh ve doluluk çizelgesi projede yer almalıdır; kamera ve yangın planları için zayıf akım projesi kapsamı rehberine bakabilirsiniz.

Mimar ve müteahhit için: neden sonradan kırılıyor?

Zayıf akım şaftının sonradan kırılmasının nedeni çoğunlukla teknik değil, planlamadır: şaft çok küçük çizilir, yeri kapı veya kolonla çakışır, ya da sistem odasıyla bağlantı yolu düşünülmemiştir. Bu hataların tamamı ruhsat aşamasında, proje koordinasyonu sırasında yakalanabilir.

• Şaft ölçüsünün yalnız bugünkü kabloya göre çizilmesi: Yedek kapasite bırakılmaz; ilk operatör fiberi eklendiğinde tava dolar.
• Şaftın daire içinden açılması: Bakım için komşuya girmek gerekir; kat koridorundan açılan kilitli kapı çözümdür.
• Kuvvetli ve zayıf akımın aynı tavada olması: Parazit çıkar ve sonradan ayırmak için duvar açılır.
• Yangın kesicinin unutulması veya sonradan delinip açık bırakılması: İskân aşamasında itfaiye görüşünde sorun çıkarır.
• Şaft kapısı ve dolap önünün kullanıma kapanması: Deponun, çöp kovasının veya bisikletin önüne konması bakımı imkânsız kılar.
• Sistem odasıyla şaft arasında boru bağlantısı olmaması: Dairelerden gelen kablolar odaya ulaşamaz; Tablo-1'deki oda alanı ve şaft çıkışı birlikte düşünülmelidir.
• Havalandırmasız küçük dolap: Aktif cihaz ısınır, ömrü kısalır; sıcaklık hesabı yapılmamıştır.
• As-built çizimlerin teslim edilmemesi: Kablo güzergâhı bilinmediği için sonraki ekip tahminle duvarı açar; ayrıntı için zayıf akım as-built teslimi yazısına bakın.

Bayifi bu süreçte nerede devreye girer?

Şaft ve dolap planı çizildikten sonra kablo, kamera, diafon veya yangın algılama ekipmanını sahada kuracak kurulumcuyu bulmak için kurulumcu dizinine ve il rehberlerine (İstanbul, Ankara) bakabilirsiniz. Malzemeyi toptancıların anlık stoklu ürünleri arasından görmek için pazar sayfası kullanılır; kurulumcu veya toptancı olarak firmanızı kaydol sayfasından ekleyebilirsiniz.