Boruya Kaç Kablo Sığar? Kablo Kanalı ve Boru Doluluk Oranı, Çekme İpi, Yedek Boru ve Genişleme Payı

Doluluk oranı nedir ve sınır değeri kaç olmalı?

Doluluk oranı, borudaki ya da kanaldaki tüm kabloların kesit alanları toplamının, borunun (ya da kanalın) iç kesit alanına bölünmesiyle bulunan yüzdedir. Boruya kaç kablo sığdığı sorusunun doğru cevabı kablo sayısı değil bu orandır, çünkü aynı borudan farklı çaplarda kablolar geçebilir.

Pratikte kullanılan sınır, kabloların boruyu tamamen doldurmaması üzerine kuruludur. Birden fazla kablo içeren hatlarda yaygın uygulama kuralı, toplam kablo kesitinin boru iç kesitinin yaklaşık üçte biri ile yüzde 40'ı arasında kalmasıdır. ABD'deki NEC Bölüm 9 Tablo 1 gibi kaynaklar tek kablo için yüzde 53, iki kablo için yüzde 31, ikiden fazla kablo için yüzde 40 değerini verir; yapısal kablolama kılavuzları da boru ve tavalarda yaklaşık yüzde 40 doluluğu tavsiye eder. Türkiye'de bağlayıcı sınır projenin dayandığı yönetmeliğe, şartnameye ve boru üreticisinin teknik belgesine göre değişebilir; bu yüzden uygulamadan önce proje şartnamesine ve üretici belgesine bakmak gerekir.

Bu sınırın nedeni geometridir. Yuvarlak kablolar bir daire içine dizildiğinde aralarında boşluk kalır, yani yüzde 100 dolu bir borunun fiilen kullanılabilir alanı çok daha azdır. Doluluk yükseldikçe sürtünme artar, kablolar birbirine sıkışır ve çekme sırasında dış kılıf zarar görebilir.

Kablo çapından kesit alanı nasıl hesaplanır?

Yuvarlak bir kablonun kesit alanı, dış çapından hesaplanır: A = π × d² / 4. Burada d, kablonun üretici veri sayfasındaki dış çapıdır (milimetre). Boru için de aynı formül iç çapla uygulanır; iç çap, dış çap eksi iki kat cidar kalınlığıdır ve boru tipine göre değişir.

Örnek hesap, kabloların tipik değerlerle alındığı bir kamera hattı üzerinden verilebilir. Dış çapı 6,0 mm olan bir Cat6 kablonun alanı 3,1416 × 36 / 4 = yaklaşık 28,3 mm²'dir. Aynı hattan 10 kablo geçecekse toplam alan 283 mm² olur.

• Yüzde 40 sınırıyla gereken iç alan: 283 / 0,40 = yaklaşık 707 mm². Bu alana sahip borunun iç çapı √(707 × 4 / π) = yaklaşık 30 mm olmalıdır.
• Üçte bir sınırıyla gereken iç alan: 283 / 0,333 = yaklaşık 849 mm²; iç çap yaklaşık 33 mm bulunur.
• Yüzde 30 genişleme payıyla: 10 yerine 13 kablo hesaplanırsa toplam alan yaklaşık 368 mm² olur; yüzde 40 sınırında iç alan yaklaşık 919 mm², iç çap yaklaşık 34 mm çıkar.
• Sonuç: Bu örnekte iç çapı 34 mm'nin üzerinde bir boru gerekir. Piyasadaki standart boy ve çapların iç ölçüleri üreticiye göre farklı olduğundan, hesaplanan iç çapa en yakın büyük ölçü seçilir ve etiketteki dış çap değil iç çap esas alınır.

Boru çapı adım adım nasıl seçilir?

Boru seçimi, kablo listesiyle başlar ve borunun iç çapıyla biter. Sıra şöyle ilerler.

• 1. Kablo listesini çıkarın: Her kablo türü için adet ve dış çapı yazın (data kablosu, kamera güç kablosu, alarm kablosu, koaksiyel, fiber).
• 2. Her kablonun alanını hesaplayın: A = π × d² / 4 formülüyle bulup adetle çarpın, hepsini toplayın.
• 3. Genişleme payını ekleyin: Toplam alanı yaklaşık yüzde 30 büyütün; ileride eklenecek kamera ya da dedektör için pay bırakmış olursunuz.
• 4. Sınır değere bölün: Bulunan alanı 0,40'a (daha rahat çekim için 0,33'e) bölün; gereken iç alanı elde edin.
• 5. İç çapı bulun: d = √(4 × alan / π) ile gereken minimum iç çapı hesaplayın ve boru üreticisinin tablosundan bu iç çapı sağlayan ölçüyü seçin.
• 6. Çekme ipini unutmayın: Boruda kalıcı bırakılacak çekme ipinin alanı da toplama eklenir.

Kablo çekme kuvveti ve bükülme yarıçapı sınırı nedir?

Boru içinde kabloya uygulanabilecek çekme kuvveti her kablo için bir üst sınıra sahiptir. 4 çiftli Cat5e/Cat6 yatay kablolar için TIA-568 tabanlı kılavuzlarda yaygın verilen azami çekme kuvveti yaklaşık 25 lbf, yani yaklaşık 110 N'dur (kabaca 11 kgf). Bu değeri aşmak iletkenleri kalıcı olarak uzatır, empedansı bozar ve veri hızı düşer ya da bağlantı hiç kurulmaz.

Bükülme yarıçapı için de benzer bir kural vardır: UTP data kablolarında yük altında olmayan kablo için en az dış çapın 4 katı, çekim sırasında yük altındaki kablo için dış çapın 8 katı tavsiye edilir. 6 mm çaplı bir kabloda bu, durağan haliyle yaklaşık 24 mm, çekim anında yaklaşık 48 mm demektir. Koaksiyel, fiber ve ekranlı alarm kablolarında bu oranlar farklı olabilir; kesin değer her zaman kablonun üretici veri sayfasındadır.

Çekme kuvvetini düşük tutmanın yolları belirlidir: doluluğu sınırın altında tutmak, kablo çekme yağlayıcısı kullanmak, çekimi yavaş ve düzgün yapmak, çok sayıda kabloyu tek seferde değil küçük gruplar halinde çekmek ve çekme çorabı ya da kablo başlığıyla kuvveti kılıfa değil kabloya yaymak.

Kıvrım sayısı ve ara çekme kutusu nasıl planlanır?

Hatta ne kadar çok dirsek varsa çekme kuvveti o kadar artar; çünkü sürtünme her dönüşte katlanır. Bu yüzden iki çekme noktası arasında kıvrım sayısı sınırlanır.

Yapısal kablolama uygulamalarında iki çekme noktası arasında en çok iki adet 90 derecelik dönüş (toplam yaklaşık 180 derece) bırakılması yaygın kabul görür. Elektrik kurallarının bazı boru tiplerinde toplam 360 dereceye izin verdiği görülür; projede hangisinin geçerli olduğu şartnameden okunmalı, kamera ve data hatlarında ise daha sıkı olan tercih edilmelidir.

• Dirsek yerine geniş yarıçaplı büküm: Sert 90 derece dirsek yerine geniş yarıçaplı dirsek ya da boru bükümü kullanın; bükülme yarıçapı sınırını korur.
• Ara çekme kutusu: Uzun düz hatlarda ve dönüş sayısı sınırı aşılan yerlerde bir ara çekme kutusu koyun. Pek çok projede bu kutular yaklaşık 20–30 metre aralıklarla öngörülür; kesin aralık proje şartnamesine bağlıdır.
• Kutu erişilebilir olmalı: Çekme kutusu sıva altında kapalı kalırsa işlevini yitirir; kapaklı ve kolay açılır bir noktada olmalı.
• Kutu içi kıvrım payı: Kutu içinde kablo gerilmez, bükülme yarıçapına uyan bir fazlalık bırakılır.

Güç ve data kablosu aynı boruya girer mi?

Şebeke gerilimi taşıyan güç kablosu ile data ya da alarm kablosu aynı boruda döşenmemelidir; ayrı boru ya da kanalda ayrı bölme kullanmak temel kuraldır. Güç kablosunun oluşturduğu elektromanyetik alan, data kablolarında paraziti ve hata oranını artırabilir; ayrıca arıza ve yangın güvenliği bakımından da iki sistem fiziksel olarak ayrılmalıdır.

Paralel giden kablolarda ayırma mesafesi için TIA-568 ve TIA-569 tabanlı kılavuzlar, 2 kVA ve altındaki 120/240 V devrelerde yaklaşık 50 mm, daha yüksek güçte yaklaşık 150 mm ve mümkünse 90 derece çaprazlama öngörür. Bu değerler mevzuat metni değil, yaygın uygulama kılavuzudur; Türkiye'deki projede elektrik tesisat yönetmeliklerinin ve proje şartnamesinin mesafesi esas alınır.

• Ayrı boru: Güç ve zayıf akım hatları için mümkünse tamamen ayrı borular kullanın.
• Ara bölmeli kanal: Tek kanal kullanılacaksa metal ya da yalıtkan ara bölme ile güç ve data odacıklarını ayırın.
• Çaprazlama: Güç hattıyla data hattının kesişmesi gerekiyorsa dik açıyla geçin.
• Yangın alarm hatları: Yangın algılama kabloları genellikle ilgili standart ve proje gereği ayrı yoldan gider; ayrıntı için yangın alarm kablosu ve hat seçimi rehberine bakın.
• Kamera güç kablosu: 12 V DC ya da PoE ile gelen düşük gerilim hatları şebeke devresinden ayrı tutulur.

Çekme ipi, yedek boru ve yüzde 30 genişleme payı

Boruyu döşerken içine çekme ipi bırakmak, yıllar sonra kablo eklemenin ya da değiştirmenin tek güvenilir yoludur. İpin, çürümeyen ve esnemeyen türden (örneğin polipropilen) seçilmesi, uçlarının iki tarafta da çekme kutusunda bağlanıp etiketlenmesi gerekir. Yeni kablo çekilirken ip kabloya bağlanır, çekilen ipin yerine hemen yeni bir ip bırakılır.

Genişleme payı için pratik kural, ilk kurulumda gereken kablo alanının yaklaşık yüzde 30 fazlasına göre boru seçmektir. Bu pay yüzde 40 sınırıyla birlikte düşünülür: boru, bugünkü kablolarla yüzde 30 civarında dolu olacak şekilde seçilirse yeni ekleme yapıldığında yine kabul edilebilir sınırda kalır.

Yedek boru ise boş bırakılan ayrı bir borudur. Bina girişleri, katlar arası dikey yollar, bahçe ve site hatları gibi kazı ya da kırma gerektiren geçişlerde bir ya da iki boş yedek boru bırakmak, ileride yapılacak kamera, aydınlatma ya da erişim kontrolü eklemelerini tadilatsız mümkün kılar. Toprak altındaki hatlarda borunun seçimi ve gömme derinliği için toprak altı kablo don derinliği ve kablo kanalı seçimi yazısına bakabilirsiniz.

Boru ve ikincil donanım, ilgili standarda uygun olmalıdır. Elektrik ve iletişim tesislerinde kablo yönetimi borularının genel gereksinimleri EN 61386-1 serisinde tanımlanır; seri, 1000 V a.c. ve 1500 V d.c. sınırına kadar sistemlerde kullanılan boru ve bağlantı parçalarının gereksinimlerini ve testlerini kapsar. Boru alırken bu standarda göre test edildiğini üretici belgesinden teyit edin.

Kamera ve alarm projelerinde sık yapılan doluluk hataları

Doluluk hesabı atlanınca aynı hatalar tekrar eder. Hataların çoğu, boruyu ilk günün kablo sayısına göre seçmekten kaynaklanır.

• Yalnız dış çapa bakmak: Boru üzerinde yazan ölçü çoğunlukla dış çaptır; cidar kalınlığı düşülmeden yapılan hesap yanlış çıkar.
• Güç kablosunu hesaba katmamak: Kamera güç kabloları ve çekme ipi alana dahil edilmelidir.
• Kablo kalitesini ihmal etmek: Bakır yerine bakır kaplı alüminyum (CCA) kablo kullanımı çap ve performans sorununa yol açabilir; ayrıntı için CCA kablo nasıl anlaşılır rehberine bakın.
• Mesafeyi yanlış planlamak: Uzun hatlarda kablo boyu ve uzaklık sınırı için kamera için kaç metre kablo gerekir ve PoE ile 100 metreden uzak kameraya ulaşma yazıları işe yarar.
• Etiketsiz hat bırakmak: Çekme kutularında ve uçlarda hat numarası yoksa genişleme sırasında hangi kablonun nereye gittiğini bulmak zorlaşır; bkz. kablo etiketleme ve patch panel düzeni.

Bayifi'de kurulumcu ve ürün bulmak

Boru ve kablo planlaması, projeyi gören bir kurulumcunun keşfiyle netleşir. Bayifi'de il il firma dizinini bayiler sayfasından gezebilir, ürün ve stok bilgisi için pazar bölümüne bakabilirsiniz. Firmanız bir kurulumcu ya da toptancıysa kaydol sayfasından başvuru yapılır.