Tek Kapılı Kartlı Geçişin Kablolanması: Okuyucu, Kilit, Röle, Çıkış Butonu ve Diyot Bağlantısı Adım Adım

Tek kapılı kartlı geçiş sisteminin kablolama şeması nasıl çizilir?

Tek kapılı bir geçiş sistemi beş ayrı devreden oluşur ve her biri kendi kablosuyla çekilir: okuyucu hattı, kilit hattı, çıkış butonu hattı, kapı durum kontağı hattı ve kontrolörün besleme ile ağ hattı. Şemayı bu beş devreyi ayrı ayrı çizerek başlatmak, hem montajı hem arıza aramayı kolaylaştırır.

Mantık basittir: okuyucu kartı okur ve veriyi kontrolöre iletir; kontrolör yetkiyi denetler ve uygunsa röle çıkışını çalıştırır; röle, kilidin enerjisini keser ya da verir. Kapıyı fiilen açan şey okuyucu değil, bu röle ve kilit güç kaynağıdır. Protokol ayrıntıları için Wiegand ve OSDP rehberine, sistemin genel kuruluşu için ise geçiş kontrol kurulumu adım adım yazısına bakabilirsiniz.

Kabloya başlamadan önce kilidin türü belli olmalıdır. Enerji kesilince açılan kilit (fail-safe; elektromıknatıslı kilit gibi) ile enerji verilince açılan kilit (fail-secure; çoğu kilit dili ve motorlu kilit) bağlantı şemasını değiştirir. Hangisinin hangi kapıya uygun olduğu elektrikli kilit türleri yazısında anlatılmıştır.

Gerekli aletler: multimetre, kablo soyucu, tornavida seti, klemens ve etiket. Malzeme olarak ekranlı çok damarlı okuyucu kablosu, kalın kesitli kilit kablosu, ayrı kilit güç kaynağı, ters EMF koruması, çıkış butonu, kapı durum kontağı ve cam kırma butonu hazırlanır.

Kablo seçimi: okuyucu için ekranlı çok damarlı, kilit için kalın kesit

Okuyucu hattı veri taşıdığı için ekranlı ve bükümlü çiftli kablo gerektirir; kilit hattı ise akım taşıdığı için kesit gerektirir. Bu iki kablo aynı demette ya da aynı kablo kanalında yan yana döşenirse kilidin açılıp kapanırken oluşturduğu elektriksel gürültü veri hattına binebilir; mümkünse ayrı yol kullanılır.

Wiegand okuyucu hattı için üreticiler genellikle yaklaşık 150 metre sınırını belirtir; bu değer kablo kesitine, ekrana ve ortamdaki gürültüye bağlıdır. OSDP kullanılıyorsa iki damar RS-485 hattı (A/B) olarak aynı bükümlü çiftten seçilir.

Kilit hattında gerilim düşümü şu formülle hesaplanır: ΔV = 2 × L × I × ρ / S. Burada L kablo uzunluğu (m), I kilit akımı (A), ρ bakır için yaklaşık 0,0175 Ω·mm²/m ve S kablo kesiti (mm²) değeridir. Örneğin 12 V'luk, 0,5 A çeken bir kilit için 30 metrelik hatta 0,75 mm² kablo kullanılırsa ΔV = 2 × 30 × 0,5 × 0,0175 / 0,75 = 0,7 V olur; kesit 1,5 mm²'ye çıkarılırsa 0,35 V'a iner. Kilidin kabul ettiği gerilim aralığı üreticinin belgesinde yazar; hesaplanan düşüm bu aralığı aşıyorsa kesit büyütülür.

• Okuyucu hattı: ekranlı, çok damarlı; ekran yalnızca bir uçta (kontrolör tarafında) şasiye bağlanır.
• Kilit hattı: kilit akımına ve mesafeye göre hesaplanmış kesit; kilidin akımı föyden alınır, tahmin edilmez.

Okuyucu kontrolöre Wiegand veya OSDP ile nasıl bağlanır?

Wiegand okuyucu, kontrolöre beş ana iletkenle bağlanır: artı besleme, GND, D0 ve D1; LED ve buzzer kontrolü için gereken ek hatlar ise okuyucu modeline göre değişir. Wiegand'da veri hatları D0 ve D1 (DATA0, DATA1), OSDP'de ise RS-485 hattının A ve B uçlarıdır.

Bağlantı sırası kısadır: okuyucunun renkli damarları kontrolörün aynı adlı klemensine götürülür, damar renkleri ürüne göre farklı olabileceğinden etiket ve föy esas alınır. D0 ve D1 yer değiştirirse kart okunur ama numara yanlış çıkar; kontrolör parite hatası veya tanımsız kart bildirir. Kart formatı (26, 34, 37 bit) okuyucu ile kontrolörde aynı olmalıdır.

OSDP seçildiğinde kontrolör ve okuyucunun aynı adres ve hız ayarında olduğu, Secure Channel'ın gerçekten etkinleştirildiği kontrol edilir. RS-485 hattı zincir biçiminde çekilir; hat sonu sonlandırma direnci gerekip gerekmediği üretici belgesinde yazar. Okuyucu söküldüğünde alarm vermesi isteniyorsa sabotaj hattı da kontrolör girişine bağlanır.

Kilit için röle çıkışı, ayrı güç kaynağı ve ters EMF koruması

Kilit, kontrolörün besleme kaynağından değil, kendi güç kaynağından beslenir; kontrolörün röle çıkışı ise yalnızca bu besleme hattını açıp kapayan bir anahtardır. Kilit akımı kontrolörden çekilirse kilit çalıştığı anda gerilim çöker, okuyucu resetlenir ve kontrolör olay kaydını bozabilir.

Röle çıkışı kuru kontaktır (COM, NO, NC uçları) ve kontak akım değeri kilit akımından yüksek olmalıdır. Kilit güç kaynağının artısı röle COM ucuna gelir. Enerji kesilince açılan elektromıknatıslı kilit (fail-safe) NC ucuna bağlanır: kart geçerli olunca röle çeker, NC kontağı açılır, kilidin enerjisi kesilir ve kapı serbest kalır. Enerji verilince açılan kilit dili (fail-secure) ise NO ucuna bağlanır: röle çekince kontak kapanır ve kilit açılır. Kilidin eksi ucu doğrudan güç kaynağının eksi çıkışına gider.

Kilit bir bobin (indüktans) olduğundan akımı kesildiğinde ters yönde yüksek gerilim üretir; buna ters EMF denir. Bu sıçrama röle kontağında ark yapar, kontağı yıpratır ve kontrolörün elektroniğini bozabilir. Bobine ters yönde paralel bağlanan diyot (flyback diyot) akımın bobin üzerinden yavaşça sönmesi için yol sağlar ve gerilim sıçramasını birkaç volta indirir.

Doğru akımlı (DC) kilitlerde diyodun katodu (çizgili uç) artı tarafa, anodu eksi tarafa gelir; yani diyot normal çalışmada ters bağlıdır ve akım çekmez. Alternatif akımlı (AC) beslenen kilitlerde diyot kullanılmaz, varistör ya da RC söndürücü kullanılır. Birçok elektromıknatıslı kilit ve röle modülü koruma elemanını içinde taşır; eklenmeden önce üreticinin belgesine bakılmalıdır. Diyot, bobin akımının sönme süresini bir miktar uzatabilir; kilit bırakma süresi kritikse üretici önerisine uyulur.

Çıkış butonu, kapı durum kontağı, cam kırma butonu ve yangında açılma nasıl bağlanır?

Çıkış butonu ve kapı durum kontağı kuru kontaktır ve kontrolörün giriş klemenslerine bağlanır; cam kırma butonu ise yazılıma değil, doğrudan kilit besleme hattına seri girer. Bu ayrım önemlidir: kapıyı acilde açan eleman, kontrolör ya da ağ arızalansa bile çalışmalıdır. Üç butonun görev farkı çıkış butonu ve acil çıkış butonu yazısında ayrıca açıklanmıştır.

Çıkış butonu (REX): NO kontaklı butonun iki ucu kontrolörün çıkış butonu girişi ile GND arasına bağlanır; basılınca kontrolör rölesini çalıştırır ve kapı içeriden açılır. Kapı durum kontağı: manyetik kontağın NC ucu kontrolörün kapı girişine bağlanır; kontrolör kapının açık kaldığını ya da zorlandığını bu hattan anlar.

Acil durum cam kırma butonu: NC kontaklı yeşil cam kırma ünitesi, kilit güç kaynağının artısı ile röle COM ucu arasına seri bağlanır. Camı kıran kişi hattı keser; fail-safe kilit bırakır ve kapı yazılıma bakmadan açılır. Fail-secure kilitlerde ise bu eleman kilit dilinin enerjisini kesemeyeceği için kapıyı açmaz; kaçış yönündeki kapıda içeriden her zaman mekanik kol ya da panik donanımı bulunmalıdır.

Yangın paneli bağlantısı: yangın alarm panelinin röle çıkışı, aynı seri hatta NC kontakla eklenir; panel alarm verdiğinde hat açılır, kilit bırakır. Elektronik kilitli kaçış kapılarında kullanılan standartlardan biri EN 13637'dir; bu standart elektrikle kontrol edilen çıkış sistemini bir bütün olarak ele alır ve tek tek bileşenlerin bir araya getirilmesini yeterli saymaz.

Yangın mevzuatı: kaçış kapısında kilit ve elektrikle açılma kuralları nelerdir?

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, kaçış yolundaki kapıların serbest kaçışı engelleyecek şekilde kilitlenmesini yasaklar ve kaçış kapılarının elle açılabilmesini ister. 19 Aralık 2007 tarihli Resmî Gazete'nin 26735 sayısında yayımlanan yönetmeliğin 30. maddesi, çıkışlara ya da kapılara serbest kaçışı engelleyecek kilit, sürgü ve benzeri parça takılmasını yasaklar; istisna yalnızca yetkili personelin sürekli görev başında olduğu ve tahliye imkânının bulunduğu özel yerlerle sınırlıdır.

Aynı yönetmeliğin 47. maddesi kaçış kapılarının elle açılabilir olmasını, kilitli tutulmamasını ve turnike ile döner kapıların çıkış kapısı olarak kullanılamayacağını belirtir; kullanıcı yükü 50 kişiyi aşan mekânlarda kapının kaçış yönüne doğru açılmasını, belirli koşullarda ise kapı kolu kullanılmadan açılabilmesini ister. Metin elektrikli kilitler için ayrı bir hüküm getirmez; bu kurallar kartlı geçiş kapısına da uygulanır. Bu nedenle kaçış yolundaki kartlı kapıda içeriden çıkış, kart okutmadan ve elektrik olmadan mümkün olmalıdır.

Pratik sonuç şudur: kaçış yönündeki kapıda fail-safe kilit, cam kırma butonu ve yangın paneli kontağı birlikte kullanılır ya da fail-secure kilit içeriden mekanik açma donanımıyla birleştirilir. Hangi kapının kaçış yolunda sayıldığına ve hangi donanımın uygun olduğuna proje ve itfaiye uygunluk görüşü karar verir; yönetmelik metninin güncel hâli kullanılmalıdır.

Topraklama ve ortak GND nasıl yapılır?

Okuyucu, çıkış butonu ve kapı kontağı kontrolörün GND'sini referans alır; kilit güç kaynağının ucu ise yalnızca röle kontağı üzerinden bağlantılıdır. Röle kuru kontak olduğu sürece kilit güç kaynağının eksi ucunu kontrolörün GND'sine bağlamak gerekmez ve çoğu zaman bağlanmaz; böylece kilit akımı kontrolörün referansına dönmez.

Kontrolör çıkışı kuru kontak değil de açık kollektörlü (transistörlü) çıkışsa, kilit ya da harici röle güç kaynağıyla kontrolörün GND'si ortak yapılır; bu bilgi kontrolör belgesinde yazar. Okuyucu ve kontrolör ayrı kaynaklardan beslenirse iki kaynağın eksi uçları birleştirilir.

Metal kontrolör kutusu ve güç kaynağı kasası koruma topraklamasına bağlanır. Kablo ekranı ise yalnızca bir uçta, kontrolör tarafında şasiye bağlanır; iki uçta topraklanan ekran toprak döngüsü oluşturup veri hattına gürültü taşıyabilir. Şebeke tarafı bağlantılar yetkili bir elektrik tesisatçısının işidir.

Güç vermeden önce ölçüm, kart okutma ve kilit testi nasıl yapılır?

Enerji vermeden önce multimetreyle ölçüm yapmak, yanlış bağlanmış bir kilidin ya da kısa devre olmuş bir hattın kontrolörü yakmasını önler. Sıra şu şekilde izlenir.

• 1. Kısa devre ölçümü: güç kaynağı kapalıyken okuyucu artı ile GND arasında, D0 ile D1 arasında ve kilit hattının iki ucu arasında süreklilik ölçülür; kısa devre varsa güç verilmez.
• 2. Kilit bobin direnci: kilit uçlarında direnç ölçülür; R = V / I formülüyle belgedeki akımla uyumlu olup olmadığına bakılır.
• 3. Boşta gerilim: güç kaynağı açılır, çıkış gerilimi kilit bağlı değilken ölçülür.
• 4. Yüklü gerilim: kilit bağlıyken kilit uçlarındaki gerilim ölçülür; düşüm hesaplanan değerle uyumlu ve kilidin kabul aralığında olmalıdır.
• 5. Kart okutma: yetkili kart, yetkisiz kart ve silinmiş kart denenir; olay kaydında doğru ad ve kapı görünmelidir.
• 6. Kilit testi: kapı kilidi açılıp kapanırken röle sesi, kilit hareketi ve açılma süresi izlenir; kapı kapanınca kilitlenmelidir.
• 7. Çıkış butonu ve kapı kontağı: düğmeye basılınca kapı açılmalı, kapı açıkken kontak olayı kaydedilmelidir.
• 8. Acil durum testi: güç kaynağı kapatılarak fail-safe kilidin serbest kaldığı, cam kırma butonu ve yangın paneli kontağı tetiklenerek hattın kesildiği ve kapının elle kolayca açıldığı doğrulanır. Sorun çıkarsa kart okutuyorum kapı açılmıyor akışı izlenebilir.

Bayifi'de kurulumcu ve ürün bulmak

Kablolama keşif, proje ve yangın uyumu gerektiren bir iştir; bu yüzden kilit türünü ve güç kaynağını kapıya bakarak seçecek bir kurulumcu önemlidir. Bayifi'de bayiler sayfasından il il kurulumcuları inceleyebilir; okuyucu, kontrolör, kilit ve güç kaynağı gibi ürünlerin toptan stoklarına pazar sayfasından ulaşabilirsiniz. Kurulumcu ya da toptancıysanız firmanızı kaydol sayfasından ekleyebilirsiniz.