Çıkış Butonu, Acil Çıkış Butonu ve Mantar Buton Farkı: Geçiş Kontrolde Hangisi Nereye Takılır?

Çıkış butonu, acil çıkış butonu ve mantar buton nedir?

Çıkış butonu, kartlı ya da şifreli bir kapıda içeriden çıkmak isteyen kişi için kilidi açan kontaktır; sektörde REX (request to exit, çıkış talebi) ya da exit buton olarak da anılır. Dışarıdan giriş okuyucu ile yapılır, içeriden çıkış ise çoğu kapıda bir butonla ya da sensörle yapılır. Bu yazıda dört ayrı ürün birbirinden ayrılır; çünkü isimleri karıştırıldığında yanlış ürün yanlış yere takılır ve yangın anında kapı açılmayabilir.

• Normal çıkış butonu (REX): Kısa süreli basışla kilidi serbest bırakan, genellikle düz plakalı butondur. Günlük çıkış içindir.
• Dokunmasız (kızılötesi) çıkış butonu: Elin yaklaştırılmasıyla algılayan sensörlü butondur. Günlük çıkış içindir, temas gerektirmez.
• Mantar (basmalı) buton: Başlığı mantar biçiminde, büyük ve avuçla basılabilen butondur. Günlük çıkış ya da kolay erişim gereken yerlerde kullanılır.
• Yeşil kırılabilir cam acil kapı açma butonu (emergency door release): Camı kırılan ya da sıfırlanabilir elemanı basılan yeşil ünitedir. Acil durumda kilidin güç hattını keser.

Normal, dokunmasız ve mantar çıkış butonu nasıl çalışır?

Bu üç tür de aynı işi yapar: kontrolöre ya da kilit devresine "içeriden meşru bir çıkış var" bilgisini verir. Fark, kullanıcının butonla nasıl etkileşime girdiğindedir.

Normal çıkış butonu mekanik bir kontaktır; basılınca kontak durum değiştirir, bırakılınca eski hâline döner (anlık, momentary çalışma). Kontrolörde ayarlı süre kadar (genellikle birkaç saniye) kilit açılır ve süre bitince kapı yeniden kilitlenir. Kapı bu sürede açılmazsa kilit tekrar kilitlenir.

Dokunmasız çıkış butonu kızılötesi yakınlık sensörüyle çalışır; el birkaç santimetre yaklaşınca kontak değiştirir. Sensörün algılama mesafesi ve ayar süresi modele göre değişir. Dokunma gerektirmediği için ellerin dolu olduğu ya da hijyenin önemli olduğu yerlerde tercih edilir. Hatalı yerleştirilirse yoldan geçen kişiyi algılayıp kapıyı gereksiz açabilir; bu yüzden üreticiler algılama bölgesinin normal trafiği tetiklemeyecek biçimde planlanmasını önerir.

Mantar buton büyük başlığı sayesinde panik hâlinde ya da yük taşırken kolay basılır. Başlık momentary çalışır; bazı modellerde kilitli (latching) tip de bulunur. Mantar buton çoğu zaman yalnızca bir biçimdir; elektriksel olarak normal çıkış butonuyla aynı kontak mantığına sahiptir.

Önemli nokta şudur: bu üç butondan hiçbiri tek başına acil durum çözümü sayılmaz. Çünkü çoğu kurulumda kontrolöre ya da yazılıma bağlıdır; kontrolör arızalanırsa buton da işe yaramayabilir. Acil serbest bırakma için ayrı ve doğrudan bir yol gerekir.

Yeşil kırılabilir cam acil kapı açma butonu ne işe yarar?

Yeşil acil kapı açma ünitesi (door release, break glass unit), kilit besleme hattına seri bağlanır ve basıldığında ya da camı kırıldığında kilidin enerjisini doğrudan keser. Kontrolöre, yazılıma ya da ağa ihtiyaç duymadan çalışması en büyük özelliğidir. Elektromanyetik kilit gibi enerji kesilince bırakan (fail-safe) bir kilitte kapı hemen serbest kalır.

Ürünler iki şekilde bulunur: cam elemanlı olanlarda her kullanımdan sonra cam değiştirilir, sıfırlanabilir (resettable) elemanlı olanlarda cam kırılmaz ve buton anahtarla ya da elle eski konuma alınır. Bazı modeller tek kontaklı, bazıları çift kontaklıdır; çift kontaklı üniteler biri kilit hattını keser, diğeri geçiş kontrol paneline durum bildirir.

Yeşil renk, bu ünitenin yangın ihbar butonu olmadığını gösterir. Kırmızı manuel yangın ihbar butonu yangın alarmını başlatır; yeşil buton ise kapıyı açar ve alarm başlatmaz. İki butonu karıştırmamak için renk, etiket ve yan yana yerleştirmeme önemlidir. Kırmızı butonun yerleşimi ve çalışması için manuel yangın ihbar butonu rehberine bakılabilir.

Kablo bağlantısı ve kilide etkisi: NC, NO ve gecikmeli çıkış

NC (normalde kapalı) kontak devreyi açarak akımı keser, NO (normalde açık) kontak ise devreyi kapatarak sinyal verir. Hangi kontağın nereye bağlanacağı butonun görevine göre belirlenir; aynı butonda iki kontağın birlikte kullanılması da yaygındır.

Doğrudan kilidi bırakmak için NC kontak, kilidin güç beslemesine seri bağlanır; basınca hat kopar ve fail-safe kilit bırakır. Kontrolöre "çıkış oldu" bilgisi vermek içinse kontrolörün REX girişine bağlanır; bu giriş üreticiye göre NO ya da NC bekleyebilir. Bir üreticinin kılavuzunda REX hareket sensörünün kontrolörün REX terminallerine, acil çıkış butonunun ise kilide doğrudan seri bağlanması gerektiği belirtilir; ayrıca REX girişinin normalde açık beklediği yazılır. Her kontrolörün kılavuzuna bakmak gerekir.

• Kontrolöre giden REX bilgisi: Kapının meşru şekilde açıldığını bildirir; bu bilgi olmadan kapı zorlanmış sayılır ve kapı zorlama alarmı çalar. Kapı pozisyonunu algılayan manyetik kontak bu karşılaştırmayı yapar.
• Fail-safe kilit (örneğin elektromanyetik kilit): Enerji kesilince açılır. Acil kapı açma ünitesinin NC kontağı kilit hattında seridir.
• Fail-secure kilit (örneğin birçok kilit dili): Enerjiyle açılır, enerji kesilince kilitli kalır. Enerji kesmek kapıyı açmaz; bu kapıda içeriden mekanik çıkış ayrıca sağlanmalıdır.
• Zaman gecikmeli çıkış: Butona basıldıktan sonra kilit hemen açılmaz, bekleme süresi geçince açılır. EN 13637'de Derece 1 için 15 saniye, Derece 2 için en fazla 180 saniye tanımlıdır; Türk mevzuatındaki kilitleme yasağı nedeniyle uygulama itfaiye ile netleştirilmelidir.
• Kilit açık kalma süresi: Butona basınca kilidin kaç saniye açık kalacağı kontrolörden ayarlanır; kısa süre kapıyı yeterince açtırmaz, çok uzun süre güvenlik açığı bırakır.

Çıkış butonu kapıda nereye ve hangi yüksekliğe takılır?

Çıkış butonu, kapıdan çıkmak isteyen kişinin doğal olarak elini uzatacağı yere, kapının kilit tarafındaki kasa yanına takılır. Ürün kılavuzları, cihazın yoldan geçen kişilerin tetikleyemeyeceği bir noktaya yerleştirilmesini önerir. Kesin yükseklik üreticiye, kapı tipine ve projenin erişilebilirlik koşullarına göre değişir; ölçü ürün kılavuzundan ve proje çiziminden doğrulanmalıdır.

Yaygın uygulamada normal ve mantar butonlar kapı kolu hizasına yakın, yetişkin ve tekerlekli sandalye kullanıcısı için rahat ulaşılabilir seviyede monte edilir. Dokunmasız sensörler duvara ya da kasaya takılır ve algılama alanı kapı açılma yoluna girmeyecek biçimde ayarlanır.

• Konum: Buton kapının güvenli (içeri) tarafında olmalı, kapı ile aynı tarafta ve rahat erişilir yerde bulunmalıdır.
• Yeşil acil ünite: Kapının hemen yanında, görünür ve engelsiz erişilir bir noktaya takılır; üzerinde ne işe yaradığı açıkça yazılı olmalıdır.
• Kırmızı ihbar butonundan ayırma: Yeşil ünite ile kırmızı yangın ihbar butonu birbirine karıştırılmamalı, ayrı noktalarda ve etiketli olmalıdır.
• Dokunmasız sensör: Algılama alanı, yoldan geçen kişiyi ya da kapı aralığından uzanan bir nesneyi algılamayacak biçimde ayarlanır.
• Erişilebilirlik: Engelli kullanıcılar için ulaşılabilir yükseklik ve kolay basılabilen büyük başlık değerlendirilmelidir.

Yangın alarmı ile ilişkisi: kilit gücü nasıl kesilir?

Yangın alarmında geçiş kontrollü kapıların açılması gerekir; bunu çıkış butonu değil, yangın alarm paneli sağlar. Panel, bir çıkış rölesi ile kilit güç kaynağı çıkışını keser; fail-safe kilitler bırakır ve kapılar serbest kalır. Ayrıntılı kilit türleri, fail-safe ile fail-secure farkı ve röle bağlantı adımları için elektrikli kilit türleri ve yangın anında kapı açılması yazısına bakılabilir; burada tekrarlanmaz.

Çıkış butonu ile yangın paneli aynı kilit hattında seri çalışır ve ikisinden biri hattı kesmişse kapı açılır. Panelin hangi kapıyı hangi alarm durumunda açacağı ise neden-sonuç matrisinde tanımlanır; kapı tutucu, asansör ve havalandırma kumandasıyla birlikte yangın alarm panelinde neden-sonuç matrisi rehberinde anlatılır.

Yeşil acil kapı açma ünitesi bu zincirin elle çalıştırılan koludur: yangın paneli, ağ ya da yazılım devre dışı kalsa bile kişi kapıyı kendisi açabilir. Ancak yeşil buton yangın ihbarı yerine geçmez; kırmızı butona basılması alarmı başlatır, yeşil butona basılması yalnızca kapıyı açar.

Mevzuat: kaçış yolundaki kapılar elektronik kilitle tutulabilir mi?

Hayır; kaçış yolundaki bir kapı, yangında içeriden engelsiz açılabilmelidir, bu ilke geçiş kontrol kurulumunun da sınırını belirler. Türkiye'de bu konu 19 Aralık 2007 tarihli Resmî Gazete'de (sayı 26735) yayımlanan Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'te düzenlenir. Madde numaraları yayımlanan metne göredir; yönetmelik sonradan değişmiş olabileceği için güncel metin mevzuat.gov.tr üzerinden doğrulanmalıdır.

Madde 30'un dördüncü fıkrası, serbest kaçışı engelleyecek şekilde çıkışlara ya da kapılara kilit, sürgü ve benzeri bileşenler takılmasını yasaklar. Aynı fıkrada, yetkili personelin sürekli görevde olduğu ve acil durumda kullanıcıları tahliye edecek imkânın bulunduğu belirli yapılarda kilit kullanımına izin veren bir istisna yer alır. Madde 47, kaçış kapılarının en az 80 cm temiz genişlik ve 200 cm yükseklikte olmasını, 50 kişiyi aşan mekânlarda kaçış yönüne açılmasını, bir kattaki kişi sayısı 100'ü aşınca kapı kolu kullanılmadan açılabilmesini ve en çok 110 N kuvvetle açılacak biçimde tasarlanmasını söyler. Döner kapılar ve turnikeler çıkış kapısı sayılmaz.

Madde 82, acil durum kontrol sisteminin güvenlik gibi nedenlerle kilitli tutulan kapı ve turnikelerin açılmasını sağlamasını ister; ayrıca bina otomasyonu gibi diğer sistemlerin bu işlemi engellemesine izin vermez. Yönetmelikte "çıkış butonu" adıyla ayrı bir zorunluluk bulunduğunu doğrulayamadık; asıl kural, kilitli tutulan kaçış kapısının yangında açılması ve içeriden kolayca çıkılabilmesidir.

Çıkış butonu dışarıdan basılabilir mi? Kablo güvenliği ve saldırılar

Doğru kurulmuş bir çıkış butonu dışarıdan kopyalanamaz, ancak kötü kurulmuşsa dışarıdan tetiklenebilir. Risk butonun kendisinden çok bağlantısından ve sensörün yerleşiminden gelir. Güvenliği artıran adımlar şunlardır:

• Buton ve kablo güvenli tarafta olmalı: Kablo, kapının dışından erişilen bir kutudan geçerse kontak kısa devre edilerek kapı açılabilir. Kablo borulu ve kapalı yoldan, güvenli alan içinden çekilmelidir.
• Kapı aralığı: Dokunmasız ya da hareket algılayan çıkış sensörünün, kapı altındaki ya da yanındaki aralıktan uzatılan bir cisim, hava akımı ya da yapışkan bantla tetiklenmesi mümkündür. Sensörü aralıktan uzağa yönlendirmek, kapı eşiğini sızdırmaz yapmak ve gerekirse sensör yerine buton kullanmak riski azaltır.
• Tamper (sabotaj) koruması: Buton kapağı ya da sensör sökülünce kontrolöre bildirim gidebilir; bu özellik olan model seçilmelidir.
• Kapı zorlama ve açık kalma alarmı: Kapı pozisyon kontağı, REX bilgisi olmadan açılan kapıyı alarm olarak algılar; bu eşleşme kurulumda mutlaka test edilmelidir.
• Kart paylaşımı ve peşine takılma: Çıkış butonu içeriden kapıyı açtığı için, açık kalan kapıdan başkasının girmesi ayrı bir risktir. Bunun için anti-passback ve tailgating rehberine bakılabilir.

Bayifi'de kurulumcu ve ürün bulmak

Geçiş kontrol kapısına doğru çıkış butonu seçmek ve yangın bağlantısını yapmak, kapıyı yerinde görecek bir kurulumcu işidir. Bayifi'de bayiler sayfasındaki il rehberlerinden kurulumcu firmaların profil ve hizmet bilgilerine bakabilirsiniz. Toptancıların stoktaki geçiş kontrol ve yangın ürünleri ile fiyat talepleri pazar bölümündedir. Kurulumcu ya da toptancıysanız firmanızı kaydol sayfasından dizine ekleyebilirsiniz.