Bayilik ve Distribütör Sözleşmesinde Dikkat Edilecekler: Münhasırlık, Hedef, Vade, Garanti ve Fesih

Bayilik sözleşmesi hukuken nedir?

Bayilik (dağıtım) sözleşmesi, bir tedarikçinin ürününü belirli koşullarla kendi adına ve hesabına yeniden satan bir tacirle uzun süreli iş birliğini düzenleyen sözleşmedir. Türk Borçlar Kanunu'nda (6098) bayilik için ayrı bir sözleşme tipi bulunmaz; sözleşme özgürlüğü (TBK m. 26) gereği taraflar içeriği kanunun çizdiği sınırlar içinde serbestçe belirler. Uygulamada satış, vekâlet ve acentelik hükümlerine benzeyen karma bir yapı ortaya çıkar.

Bayi ile acente aynı şey değildir. Türk Ticaret Kanunu'nun 102. maddesine göre acente, belirli bir yer veya bölgede sürekli olarak bir tacir adına sözleşmelere aracılık eden ya da onlar adına sözleşme yapan kişidir. Bayi ise ürünü kendi adına alıp satar ve ticari riski kendisi taşır. Bu fark, hangi kanun hükümlerinin boşlukları dolduracağını etkiler.

Sözleşmeler kural olarak şekle bağlı değildir (TBK m. 12); yani sözlü anlaşma da geçerli olabilir. Ancak uzun süreli, münhasırlık ve hedef içeren bir ilişkide yazılı sözleşme, ispat ve öngörülebilirlik bakımından fiilen şarttır.

Sözleşme metnini okurken: hazır şablon ve genel işlem koşulları

Tedarikçinin hazırlayıp sunduğu standart bayilik metni çoğu zaman genel işlem koşulu niteliğindedir. TBK m. 20'ye göre bunlar, düzenleyenin ileride çok sayıda benzer sözleşmede kullanmak üzere önceden ve tek başına hazırladığı hükümlerdir; her maddenin tartışıldığı yönündeki bir kayıt tek başına bu niteliği ortadan kaldırmaz.

Genel işlem koşullarına ilişkin kanun güvenceleri sınırlıdır ama bilinmelidir. Karşı tarafın aleyhine olan bir koşul, sözleşmenin yapılması sırasında varlığı açıkça bildirilmemiş ve içeriğini öğrenme imkânı verilmemişse yazılmamış sayılır (m. 21). Anlaşılmayan ya da birden çok anlama gelen hüküm, düzenleyenin aleyhine yorumlanır (m. 23). Düzenleyene sözleşmeyi tek yanlı değiştirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır (m. 24). Dürüstlük kurallarına aykırı ve karşı tarafı ağırlaştıran hükümler de konulamaz (m. 25).

Kanunun emredici hükümlerine aykırı bir madde hükümsüz olur; bir maddenin hükümsüzlüğü kural olarak diğerlerini etkilemez (m. 27). Yine de bu korumalara güvenip imzalamak yerine, sorunlu görünen maddeyi imzadan önce müzakere etmek çok daha sağlıklıdır.

• Tek yanlı değişiklik: fiyat listesi, iskonto, hedef veya bölge tanımını tedarikçinin tek başına değiştirebildiği maddeler ayrıca incelenmeli.
• Ekler: fiyat listesi, hedef tablosu, bölge haritası ve ürün listesi sözleşmenin eki olarak imzalanmalı.
• Belirsiz ifadeler: makul süre, uygun bedel gibi kavramlar yerine ölçülebilir ifadeler istenmeli.

Münhasırlık: bölge, kanal, ürün ve rekabet etmeme

Münhasırlık, tedarikçinin belirli bir bölgede, kanalda ya da ürün grubunda yalnızca sizinle çalışmayı kabul etmesidir; avantaj kadar yükümlülük de getirir. Madde metninde neyin münhasır olduğu tek tek yazılmalıdır, çünkü münhasırlık kavramı sektörde farklı anlamlarla kullanılır.

Bayi tarafına getirilen rekabet etmeme yükümlülüğü ise rekabet hukukunu ilgilendirir. Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4. maddesi rekabeti engelleyen anlaşmaları yasaklar; Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği (2002/2) belirli koşullarla dikey anlaşmaları bu yasaktan muaf tutar. Tebliğ'in metnine göre alıcının bir önceki yıldaki alımlarının büyük bölümünü (yüzde 80'inden fazlasını) tek sağlayıcıdan yapmasını şart koşan hüküm de rekabet etmeme yükümlülüğü sayılır. Anlaşma süresince geçerli rekabet etmeme yükümlülüğü süresiz ya da beş yılı aşıyorsa Tebliğ'in sınırlı istisnaları dışında muafiyet kapsamına girmez; süreli bir yükümlülüğün zımnen yenilenmesi öngörülüyorsa süresiz sayılır. Sözleşme sonrası yasak ise en fazla bir yıl ve yalnızca know-how'ın korunması için zorunlu ölçüde mümkündür.

Aynı Tebliğ'e göre alıcının kendi yeniden satış fiyatını belirleme serbestisini kısıtlamak muafiyet dışındadır: tedarikçi azami fiyat belirleyebilir veya tavsiye fiyat verebilir, fakat bu fiyatın baskıyla sabit ya da asgari fiyata dönüşmesi sorun yaratır. Tebliğ'in güncel yürürlük durumu ve değişiklikleri sözleşme tarihinde Rekabet Kurumu'nun sitesinden kontrol edilmelidir.

• Kapsam: hangi ürün grupları, hangi il veya ilçeler, hangi satış kanalları (kurulumcu, proje, e-ticaret) münhasır?
• Karşılıklılık: tedarikçi bölgenizde başka bir bayi atamayacak mı, doğrudan satış yapacak mı, büyük proje müşterisini kendisi mi yönetecek?
• Süre ve yenileme: münhasırlık otomatik yenileniyor mu, hedef tutturulmazsa münhasırlık düşüyor mu?
• Başka marka satışı: rakip marka satışına getirilen kısıtın süresi ve kapsamı net mi?
• Marka kullanımı: logo kullanım izni ve sona erdiğinde kaldırılma yükümlülüğü yazılı mı?

Hedef ve iskonto mantığı

Hedef ve iskonto maddeleri bayiliğin ticari kalbidir: bayinin hangi dönemde ne kadar alım yapacağını ve bunun karşılığında hangi indirim ya da prim yapısından yararlanacağını belirler. Bu maddeyi okurken oran ya da tutardan önce mantığa bakılmalıdır.

İskonto genellikle liste fiyatı üzerinden uygulanır; bu yüzden liste fiyatının kim tarafından, ne sıklıkla ve hangi bildirim süresiyle değiştirilebildiği iskonto kadar önemlidir. Kademeli yapılarda ürün grubu bazında ayrı kademeler olabilir; markaya göre kampanya ve proje fiyatları ayrıca düzenlenir.

Hedefler konusunda ise hedefin ne zaman ve nasıl ölçüldüğü, mücbir sebep ve tedarik sorunlarının hedefe etkisi netleştirilmelidir. Hedef tutmazsa sonucun ne olduğu (iskonto düşmesi, münhasırlığın kalkması, cezai şart) ayrı ayrı yazılmalıdır.

• Hedef dönemi ve ölçüm: aylık, çeyreklik ya da yıllık; fatura tarihi mi teslim tarihi mi esas alınıyor?
• Liste fiyatı değişikliği: bildirim süresi ve verilmiş siparişlere etkisi.
• Cezai şart: hedef tutmama için öngörülmüşse miktarı, tetikleyicisi ve ilgili kanun hükümleri.

Ödeme ve vade koşulları

Ödeme ve vade maddesinde her kalemin ne zaman, hangi araçla ve hangi sonuçlarla ödeneceği açık olmalıdır; kredi limiti de bayinin işletme sermayesini doğrudan etkiler.

Ticari ilişkide fatura hukuki bir araçtır. Türk Ticaret Kanunu m. 21/2'ye göre faturayı alan kişi, aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde içeriğe itiraz etmezse içeriği kabul etmiş sayılır. Bu yüzden fatura kontrolü için iç süreç kurmak gerekir.

Gecikme durumunda ticari işlerde faiz oranı serbestçe belirlenebilir (TTK m. 8), aksine sözleşme yoksa faiz vadenin bitiminden, vade yoksa ihtar gününden işlemeye başlar (m. 10). Yani oranı ve başlangıcı sözleşmede görmek isteyebilirsiniz. Tacirler arasında temerrüde düşürme veya fesih ihbarlarının noter, taahhütlü mektup, telgraf ya da kayıtlı elektronik posta (KEP) ile yapılması gerektiği de (TTK m. 18/3) bu maddede hatırda tutulmalıdır.

• Vade ve ödeme aracı: peşin, havale, çek veya senet; vade başlangıcı fatura tarihine mi teslim tarihine mi bağlı?
• Kredi limiti: limitin kim tarafından ve hangi gerekçeyle değiştirilebildiği, teminat istenip istenmediği.
• Gecikme sonuçları: faiz oranı, sevkiyatın durdurulması ve limit kapatma yetkileri.

Garanti, ayıplı mal ve iade

Garanti ve iade maddesi, ayıplı ürün çıktığında zararın kimde kalacağını belirler ve bayi için en çok uyuşmazlık çıkan başlıklardan biridir. Tüketici mevzuatı bayi-tedarikçi (tacirler arası) ilişkiyi doğrudan düzenlemez; bu yüzden garanti süresi, kapsamı ve süreç ağırlıklı olarak sözleşmeden ve Türk Borçlar Kanunu ile Türk Ticaret Kanunu'ndaki satış hükümlerinden doğar.

Satıcı, haber verdiği niteliklerin bulunmaması ya da değeri azaltan ayıp nedeniyle, ayıbı bilmese bile sorumludur (TBK m. 219). Alıcının seçimlik hakları sözleşmeden dönme, bedelde indirim, ücretsiz onarım ve ayıpsız benzeriyle değiştirmedir; tazminat hakkı saklıdır (m. 227). Tacirler arası satışta ise kural sıkıdır: ayıp teslimde açıkça belliyse iki gün, belli değilse teslimden sonra sekiz gün içinde inceleyip bildirmek gerekir (TTK m. 23/1-c). Olağan incelemeyle anlaşılamayan ayıp bulunduğunda TBK m. 223 uygulanır ve ayıp anlaşılır anlaşılmaz bildirilmelidir.

Ayıptan doğan dava hakkı, satıcı daha uzun süre üstlenmediyse devirden itibaren iki yılda zamanaşımına uğrar (TBK m. 231). Zamanaşımı süreleri sözleşmeyle değiştirilemez (m. 148). Borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına dair önceden yapılan anlaşma da kesin hükümsüzdür (m. 115), dolayısıyla sorumsuzluk kayıtları her zaman beklediğiniz sonucu doğurmaz.

• Garanti süresi ve başlangıcı: üretici garantisi mi, tedarikçi garantisi mi; başlangıç faturaya mı kuruluma mı bağlı?
• Servis zinciri: arızalı ürün kime, hangi sürede, hangi lojistikle gönderilecek; geçici yedek ürün verilecek mi?
• Muayene ve bildirim süresi: kanuni iki ve sekiz günlük süreler korunuyor mu, kısaltılıyor mu?
• İade koşulları: stok iadesi, yanlış sipariş iadesi, açılmış ambalaj ve iade nakliye gideri kime ait?

Fesih, sona erme ve sonrası

Fesih maddesi, ilişkinin nasıl biteceğini ve bittiğinde kimin neyi kaybedeceğini belirler; iyi yazılmış bir fesih maddesi, bayinin yatırımını koruyan en önemli güvencedir. Süreli sözleşmede bitiş tarihi ve yenileme biçimi, süresiz sözleşmede ise bildirim süresi açık yazılmalıdır.

Haklı nedenle fesih, süreli fesih ve karşılıklılık ayrı ayrı bakılacak başlıklardır. Tacirler arasında temerrüde düşürme ve fesih ihbarları noter, taahhütlü mektup, telgraf veya KEP ile yapılır (TTK m. 18/3); bu nedenle ihbar adresleri ve KEP bilgileri sözleşmeye yazılmalıdır. Tacir sıfatındaki borçlu, aşırı olduğu iddiasıyla cezai şartın indirilmesini mahkemeden isteyemez (TTK m. 22); bu nedenle cezai şartı imzalarken indirim hakkına güvenmemek gerekir.

Fesihten sonra neler olacağı da önceden yazılmalıdır. Elde kalan stok, bekleyen siparişler, devam eden garanti ve servis yükümlülükleri, müşteri ve proje bilgileri ve marka kullanımı gibi başlıklar belirsiz bırakıldığında en çok uyuşmazlık burada çıkar. Kişisel veri paylaşımı söz konusuysa 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'na uyum da sözleşmede düzenlenmelidir.

• Haklı fesih nedenleri: hangi ihlaller fesih sebebi sayılıyor, düzeltme süresi veriliyor mu?
• Bildirim süresi: süresiz sözleşmede fesih için ne kadar önceden haber verilmeli?
• Stok ve sipariş: fesihte kalan stokun geri alınıp alınmayacağı, verilmiş siparişlerin akıbeti.
• Satış sonrası destek: daha önce satılan ürünlerin garanti ve servis desteği devam edecek mi?
• Sözleşme sonrası kısıtlar: rekabet yasağı varsa süresi, bölgesi ve kapsamı hukuka uygun mu?
• Uyuşmazlık çözümü: yetkili mahkeme ya da tahkim; ihtar adresi ve KEP bilgileri.

İmzadan önce adım adım kontrol listesi

Aşağıdaki sıra, bir tedarik ya da bayilik sözleşmesini imzalamadan önce uygulanabilecek genel bir yöntemdir.

• 1. Tarafları doğrulayın: unvan, vergi numarası ve imza yetkisi; ticaret sicil kaydı kontrol edilmeli.
• 2. Tüm ekleri isteyin: fiyat listesi, hedef tablosu, bölge tanımı ve garanti koşulları metni sözleşme paketinde bulunmalı.
• 3. Münhasırlık haritasını çizin: ürün, bölge ve kanal bazında hangi alanın size ait olduğunu yazıya dökün.
• 4. Nakit akışına çevirin: vade, kredi limiti ve hedefi, kendi aylık nakit akışınızla birlikte tablo hâlinde deneyin.
• 5. Senaryo deneyin: hedef tutmama, geç teslim, ayıplı parti ve erken fesih gibi dört durumda sözleşmenin ne dediğine bakın.
• 6. Rekabet ve fiyat maddelerini inceleyin: rekabet etmeme süresi ve yeniden satış fiyatı kısıtı Rekabet Kurumu düzenlemeleri açısından değerlendirilmeli.
• 7. Avukata gösterin: özellikle münhasırlık, cezai şart ve fesih maddeleri bir hukukçu tarafından okunmalı.

Bayifi'de tedarik ve iş ortağı bulmak

Bayifi, kurulumcuları ve toptancıları buluşturan bir B2B pazar yeri ve il il firma dizinidir; sözleşme hazırlamaz ve hukuki danışmanlık vermez. Yazıda anlatılan maddeleri değerlendirmek için önce karşı tarafı tanımanız gerekir: bayi listesinden ve bayi haritasından firmaların profil, hizmet ve marka bilgilerine bakabilirsiniz.

Toptancıların anlık stoklu ürünlerini pazar sayfasında görebilir, tek talebi birden çok toptancıya iletebilirsiniz. Sektörün tedarik zincirini anlamak için bayilik ve distribütör sistemi, toptancı seçerken nelere bakılmalı ve güvenlik kamerası toptan nereden alınır yazıları da faydalı olabilir. Firmanızı dizine eklemek için kaydol sayfasını kullanabilirsiniz.