Asansör Kat Kontrolü Nasıl Yapılır? Kartlı Asansör, Kat Butonu Kilitleme ve Kat Yetkilendirme

Kartlı asansör ve kat yetkilendirme nedir, iki yöntem nasıl çalışır?

Kartlı asansör sistemi, bir kişinin kartı, kodu ya da yüzü doğrulandıktan sonra asansörün yalnızca o kişiye tanımlı katlara gitmesine izin veren bir geçiş kontrol uygulamasıdır. Okuyucu ve kontrolör geçiş kontrol sisteminin parçasıdır; kat butonlarını açıp kapatan kısım ise asansörün kontrol kartıyla buluşan röle çıkışıdır.

Birinci yöntem kabin içi buton kilitlemedir. Kabin kumanda panelindeki kat butonları, kart okutulana kadar basılsa da kayıt almaz. Kullanıcı kartını kabindeki okuyucuya okutur, sistem yetkili katların rölelerini kısa süre çeker ve yalnızca o katların butonları çalışır. Otel, rezidans ve karma kullanımlı binalarda en sık görülen yöntem budur.

İkinci yöntem kat çağrısını kısıtlamadır. Burada kontrol, kat kapısı yanındaki çağrı butonuna uygulanır; kart okutulmadan asansör o kattan çağrılamaz. Teknik katlar, yönetim katı, laboratuvar ya da arşiv gibi sınırlı alanlarda tercih edilir. Kabin içi kilitleme kişinin nereye gideceğini, kat çağrısı kısıtlaması ise kimin hangi kattan asansöre binebileceğini yönetir.

İki yöntem birlikte de kullanılabilir. Örneğin bir iş merkezinde zemin ve ortak katlar serbest bırakılır, kiracı katları kabin içinde kartla açılır, teknik kat için ise ayrıca kat çağrısı kısıtlanır.

Asansör firması ve yönetmelik: neden onay almak gerekir?

Asansörün kumanda devresine bağlanan her röle, asansörün güvenliğini ve kayıtlı yapısını ilgilendirdiği için işe asansör bakım firması dahil edilmelidir. Asansör İşletme ve Bakım Yönetmeliği (Resmî Gazete, 6 Nisan 2019) bu konuda geçiş kontrol kurulumcusunu doğrudan ilgilendiren birkaç hüküm içerir.

Yönetmeliğin 8. maddesine göre bakım sözleşmesinde asansöre cihaz ya da şifreleme gibi yöntemlerle engelleme veya kısıtlama uygulanıp uygulanmadığı bilgisinin yer alması gerekir. Kat kısıtlaması tam olarak böyle bir kısıtlama olduğundan, sözleşmede ve bakım kayıtlarında görünmelidir.

10. maddenin 13. fıkrası bina sorumlusunun, bakım sözleşmesi yaptığı asansörü monte eden ya da yetkili servis dışındaki üçüncü kişilerin asansöre müdahalesine izin veremeyeceğini söyler. Bu yasağın, bina sorumlusunun seçtiği ve sözleşme imzalanan firmanın yapacağı bazı çalışmalarda uygulanmayacağı da aynı hükümde belirtilir. Pratikte sonuç şudur: kontrol kartına kablo bağlama işi, asansör firmasının yazılı uygun görüşü ya da bizzat kendisi tarafından yapılmalıdır.

9. maddenin 3. fıkrasına göre kumanda sistemindeki değişiklikler bakım kapsamında sayılmaz; bu tür işleri monte eden yapar ve uygunluğundan sorumludur (9/6). Bir kat kilidi rölesinin bu kapsama girip girmediğini asansör firması ve periyodik kontrolü yapan muayene kuruluşu değerlendirir. Konuyu kurulumcu karar vermemeli, yazılı olarak sormalıdır.

Onay alınmadan yapılan müdahalenin olası sonuçları şunlardır: garanti ve sorumluluk tartışması, periyodik kontrolde kusur tespiti, asansör firmasının bakımı sürdürmekten çekinmesi ve bir arıza ya da kaza halinde sorumluluğun kurulumcuya kayması. Mevzuat zaman zaman değiştiği için güncel metni mevzuat.gov.tr ve Resmî Gazete üzerinden kontrol edin.

Kabin içinde kablo çekme, gezici kablo ve kablosuz okuyucu seçeneği

Kabindeki okuyucuya veri ve güç taşımanın tek yolu, kabinle sabit sistem arasında hareket eden gezici kablodur (travelling cable). Bu kablo asansörün kendi sinyalleri için tasarlanmıştır ve içinde boş damar sayısı sınırlıdır; yeni damarları asansör firması belirler, kurulumcu kendiliğinden kullanamaz.

Gezici kabloya yeni bir kablo eklemek mümkün olmayabilir. Bu durumda seçenekler şunlardır:

Gezici kabloda yeterli yedek damar varsa okuyucu için veri, güç ve gerekirse röle hatları bu damarlardan geçirilir. Yedek damar yoksa asansör firması ayrı bir gezici kablo ya da zayıf akım kablosu çektirmeyi önerebilir; bu hem maliyetli hem de uzun bir iştir.

Kablosuz okuyucu ya da kabin üstüne konulan kontrolör, kabin içinde kablo çekme sorununu azaltır. Ancak çelik kabin radyo sinyalini zayıflatır; anten konumu, kabin üstü montajı ve sinyalin tüm katlarda kesilmeden gelmesi sahada denenmelidir. Pille çalışan okuyucuların pil değişimi de bakım planına eklenmelidir.

Kabin üstünde kontrolör ve röle modülü kullanılacaksa cihazların bakım personelinin çalışma alanını daraltmaması, kabin üstü çalışma güvenliğini bozmaması ve sağlam sabitlenmesi şarttır. Bu tür yerleşimi de asansör firmasıyla konuşun.

Kontrolör, röle modülü ve Wiegand/OSDP bağlantısı adım adım

Kat başına bir röle mantığıyla çalışan sistemde kontrolör, kullanıcının yetkili olduğu kat bilgisini bir röle modülüne iletir; modül de ilgili katların kontaklarını kapatır. Kapı kilidi için tek röle yeterlidir ama kat kontrolünde her kat ayrı bir çıkış ister.

Gereken modül sayısı basit bir bölmeyle bulunur: modül sayısı = kat sayısı ÷ modülün röle sayısı (yukarı yuvarlanır). Örneğin 18 duraklı bir binada 8 röleli modülden 3 adet gerekir. Kısıtlanmayacak serbest katlar için röle ayırmaya gerek yoktur.

Okuyucu ile kontrolör arasındaki bağlantı için tipik adımlar şöyledir:

• Asansör firmasından kontrol kartında hangi kat kilidi, güvenlik ya da kart girişi bulunduğunu ve hangi kontak yapısının (normalde açık ya da kapalı) gerektiğini yazılı olarak alın.
• Okuyucuyu kabine ya da kabin üstüne, kontrolörü ve röle modülünü ise makine dairesine veya kabin üstüne yerleştirmeye karar verin.
• Okuyucu ile kontrolör arasında Wiegand ya da OSDP seçin. Wiegand tek yönlü ve denetimsizdir, kablo mesafesi sınırlıdır (sahada genellikle yaklaşık 150 metre kabul edilir). OSDP, RS-485 üzerinden çift yönlü ve şifreli haberleşme sunar; kablo kopmasını da algılayabilir. Kabin gibi kablonun hareket ettiği yerlerde OSDP'nin izleme özelliği faydalıdır.
• Kullanıcı gruplarını kat listesiyle eşleştirin; her kullanıcıya hangi rölelerin çekileceği yazılımda tanımlanır.
• Röle çıkışlarını asansör firmasının işaret ettiği terminallere, kendi gözetiminde bağlatın.
• Her kat için testi yapın: yetkili kart yalnızca tanımlı katları açmalı, yetkisiz kart hiçbir kata gidememeli, kartsız kullanımda tanımlı serbest katlar çalışmalı.
• Yangın girişi, elektrik kesilmesi ve kontrolör arızası senaryolarını ayrıca deneyin; asansör firması ve işletme sorumlusuyla birlikte kabul testi yapıp tutanağa bağlayın.

Otel, rezidans, iş merkezi ve hastane örnek senaryoları

Her bina türünde kat yetkilendirmenin amacı farklıdır; bu yüzden aynı donanım farklı kurallarla çalışır.

Otelde misafir kartı yalnızca kendi oda katını ve ortak katları (resepsiyon, restoran, spor alanı) açar. Check-out saatinde kart geçersiz olur. Personel kartı servis, çamaşırhane ve teknik katları da kapsar. Misafir odası kapı kilidiyle aynı kart kullanılıyorsa otel güvenlik sistemleri rehberindeki oda kilidi yapısıyla birlikte planlanmalıdır.

Rezidansta sakin yalnızca kendi katı ve ortak alanlara (havuz, otopark) gider. Ziyaretçi için görevli onayı ya da süreli kart gerekir. Sakin taşındığında kartın iptali ve yetki denetimi düzenli yapılmalıdır.

İş merkezinde her kiracının katı kendi çalışanlarına açık, diğer kiracı katları kapalıdır. Ortak toplantı katı ve lobi katı herkese açılır. Mesai dışı saatlerde kısıtlama sıkılaştırılabilir.

Hastanede yatak katları, ameliyathane, laboratuvar ve eczane katları ayrı yetkiyle korunur. Ancak hasta nakli ve acil durumlarda asansörün kısıtlanması hayati gecikme yaratabilir; bu nedenle sedye asansörlerinde hastane yönetimiyle kural belirlenmeli, bu asansörler için acil durum geçersiz kılma düzeni (örneğin yönetim yetkili kartı ya da anahtarlı bypass) tasarlanmalıdır. Benzer ortamlar için hastane ve eczane güvenliği yazısına bakabilirsiniz.

Vardiya ve zaman profiliyle kat yetkisi

Zaman profili, aynı kartın günün farklı saatlerinde farklı katlara erişmesini sağlar. Geçiş kontrol yazılımında hafta içi, hafta sonu ve tatil günleri için ayrı zaman dilimleri tanımlanır; her kullanıcı grubuna bir profil bağlanır.

Vardiyalı çalışan bir tesiste gündüz vardiyası mesai saatlerinde üretim katlarına gidebilir, gece vardiyası yalnızca kendi katı ve zemin katı kullanabilir. Temizlik ekibine yalnızca belirli saat aralığında tüm katlar açılabilir.

Kat kontrolünde serbest kat zamanlaması da faydalıdır: mesai saatlerinde lobi ve ortak katlar kartsız çalışır, mesai dışında kartlı hale gelir. Bu, sistemin gündüz kullanımını yavaşlatmadan geceleri güvenliği artırır.

Kart kaybı ve personel ayrılışında yetki iptali, asansör yetkileri dahil tek merkezden yürütülmelidir; böylece kapı ve kat yetkileri çelişmez. Genel kurulum sırası için geçiş kontrol sistemi kurulumu rehberine bakılabilir. Kart paylaşımını azaltan anti-passback gibi kurallar asansörde uygulanacaksa, kabin içinde mahsur kalma riski yaratmayacak şekilde ayarlanmalıdır.

Yangında kat kontrolü devre dışı kalmalı: yangın modu ve alarm paneli

Yangın anında kat yetkilendirme hiçbir koşulda asansörün yangın moduna engel olmamalıdır. Yangın algılandığında asansör kontrol kartı, tanımlı yangın kurtarma katına döner ve kapılarını açar; yetkisiz kat kısıtlaması bu davranışı geciktirmemelidir. Asansörlerin yangındaki davranışı Avrupa standartlarında EN 81-73, itfaiye asansörleri için EN 81-72 ile ele alınır.

Bunu sağlamak için iki önlem birlikte uygulanır. Birincisi, yangın alarm panelinden asansör firmasının işaret ettiği yangın girişine kuru kontak verilir; ikincisi, aynı yangın sinyali kat kontrol röle modülüne de bağlanarak tüm kısıtlamaları kaldırır ya da modülü serbest konuma alır. Bu kumandalar yangın alarm panelinde neden-sonuç matrisi içinde tanımlanmalı ve kabul testinde denenmelidir.

Tasarım ilkesi olarak kat kontrol sisteminin arızası, enerji kesilmesi ya da yazılım hatası asansörü kilitli bırakmamalıdır. Röle konumları güç kesildiğinde kısıtlama kalkacak şekilde (ya da asansör firmasının uygun gördüğü güvenli konumda) seçilmelidir. Kabin içindekilerin en azından çıkış katına gidebilmesi sağlanmalıdır.

Sorumluluk dağılımı nettir: yangın girişlerinin asansör tarafını asansör firması, yangın alarm panelinin programını yangın alarm kurulumcusu, kat kontrol rölelerinin yangında serbest kalmasını ise geçiş kontrol kurulumcusu üstlenir. Üçünün ortak testi yapılmadan sistem teslim edilmemelidir.

Kurulumcu için asansör firmasıyla koordinasyon ve sorumluluk paylaşımı

Kurulumcunun sahada izleyeceği temel yol, asansör bakım firmasını keşiften teslime kadar sürecin içinde tutmaktır. İşin başında iş kapsamı, kat sayısı, kontrol kartı modeli ve kısıtlama yöntemi birlikte belirlenir.

Sözleşme ve yazışmalarda şu başlıklar açık yazılmalıdır:

• Hangi bağlantı noktasının kimin tarafından bağlanacağı ve kimin sorumlu olduğu.
• Kat kısıtlamasının bakım sözleşmesinde ve bakım kayıtlarında kısıtlama olarak belirtilmesi.
• Yangın girişi ve acil durum geçersiz kılma düzeninin testi ve test tutanağı.
• Arıza halinde kat kontrol sisteminin asansörden ayrılması (bypass) yöntemi ve ulaşılabilir sorumlu kişi.
• Garanti sınırları: asansörün kendisi asansör firmasının, geçiş kontrol cihazları ise kurulumcunun garanti kapsamındadır.
• Bakım ziyaretlerinde asansör firmasının sisteme erişimi ve değişiklik yaparsa kurulumcuyu bilgilendirmesi.

Bayifi'nin bu konudaki yeri

Kat kontrol işi geçiş kontrol, yangın alarmı ve asansör firması arasında koordinasyon gerektirdiğinden deneyimli bir kurulumcuyla çalışmak önemlidir. Bayifi'de bayi listesinden ve il rehberlerinden geçiş kontrol kurulumu yapan firmaların profillerine bakabilirsiniz.

Okuyucu, kontrolör ve röle modülü gibi ürünler için toptancıların anlık stoklarını Pazar sayfasında görebilirsiniz. Kurulumcu veya toptancıysanız firmanızı kaydolarak dizine ekleyebilirsiniz.